श्रुतिप्रसिद्धा परम्परा श्रोतुं ज्ञायते, स्मृतिप्रसिद्धा तु स्मरणेन। श्रुतिपरम्परायाः सारः यज्ञादिकं पूजनं, स्मृतिपरम्परायाः सारः वर्णाश्रमधर्मः। इदानीं धर्मस्य उपलक्षणानि विवक्ष्यामि। यः पृष्टः दृष्टं वा अनुभूतं वा न गुप्त्वा, यथार्थमेव वदति—एषा सत्यम्। ब्रह्मचर्यं, तपः, मौनं, उपवासः—एते तपस्याः रूपाणि, अतीव कठिनानि। पशूनां, द्रव्याणां, हविषां, स्तोत्राणां, शास्त्राणां, मन्त्राणां, ऋत्विजां, दानानां च संयोगः—यज्ञः इति कथ्यते। यः सर्वेषां भूतानां हिताय सुखाय च सदा हर्षेण तिष्ठति, आत्मन्येव—सः करुणायाः श्रेष्ठं कर्म स्मृतः। यः अपमानितः वा ताडितः वा न प्रत्यपमानेति, न प्रत्यताडयति, यस्य वाक्, मनः, कायः अहिंसकः, सः क्षमायाः स्मृतः। परदारग्रहणं न कुर्वन्, स्वामिना रक्षितं वा, विस्मृतं वा—एषा अकामन्यता। मैथुनं वर्जयन्, तस्य चर्चा अपि, तस्य चिन्तनं अपि, ब्रह्मचर्यं च—एषा शुद्धिः। यस्य इन्द्रियाणि विषयेषु न प्रवर्तन्ते, स्वार्थे वा परार्थे वा—सः संयमिनः। पञ्चात्मविषयेषु वा अष्टकारणेषु वा विघ्नितः अपि, यः न क्रुध्यति—सः आत्मनिग्रही भविष्यति। यत् सर्वाधिकं कामितं वस्तु यथार्हं लभ्यते, तत् योग्याय दातव्यं—एषा दानस्य लक्षणम्। वेदः स्मृतिः च निर्दिष्टः धर्मः, वर्णाश्रमकर्तव्यात्मकः, साधूनां आचारः च—साधुभिः अनुमोदितः। अप्रियेषु द्वेषं न कुर्यात्, प्रियेषु न प्रमोदेत्, सुखदुःखशोकात् निवृत्तः—सः वैराग्यवान्। कृताकृतकर्मणां परित्यागः, शुभाशुभकर्मणां च त्यागः—सन्न्यासः इति कथ्यते। यः अव्यक्तात् विशेषं, चेतनाचेतनं च विवेकी, परिवर्तनात् निवर्तते—सः ज्ञानिनाम्। एते धर्माङ्गानि स्मृत्याः, यथा प्राचीनैः धर्मविद्भिः स्वायम्भुवे युगे उपदिष्टानि। इदानीं मन्वन्तरस्य नियमं वर्णयिष्यामि, चतुर्विधस्य यज्ञस्य च चतुर्वर्णस्य च। प्रत्येकस्य मन्वन्तरे भिन्नो वेदः स्थाप्यते—ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः—स्वदेवतायाः अनुसारम्। नियताः स्तोत्राणि, यज्ञमन्त्राः पूर्ववत् प्रवर्तन्ते; द्रव्यगुणकर्मस्तुतयः अपि। वंशस्तुतयः अपि; तस्मात् चत्वारः स्तोत्रप्रकाराः, प्रत्येकस्य मन्वन्तरे भेदतः। ते ब्रह्मस्तोत्रं पुनः पुनः स्थापयन्ति; तस्मात् मन्त्रगुणानां उत्पत्तिः चतुर्विधा। अथर्व, ऋग्, यजुः, सामवेदेषु पृथक्, ऋषीणां तपः—अतीव कठिनं—प्रवर्तते। प्रत्येकस्य मन्वन्तरे आदौ, पञ्चधा मन्त्राः उत्पद्यन्ते—असन्तोषात्, भयात्, शोकात्, मोहात्, दुःखात्। ऋषीणां नक्षत्रलक्षणं, ऋषीणां स्वभावं च, यथायोगं, इदानीं वर्णयिष्यामि। पञ्चधा ऋषिपरम्परा स्मृतिः—अतीते भविष्यति च; तस्मात् ऋषिपरम्परायाः उत्पत्तिं विवक्ष्यामि। प्रलयकाले सर्वे गुणसम्ये स्थिताः; तत्र देवेषु अभेदे, अनिर्देश्ये तमोमये। तत्र पूर्वबुद्ध्याः विना प्रवृत्तिः, चेतनायाः हेतोः; तस्मात् ऋषिपरम्परा बुद्ध्याः च चेतनायाः अधीनम्। ते मत्स्यजलवत् प्रवर्तन्ति; सर्वे चेतनायाः अधीनाः गुणरूपेण, कारणकर्मणः सम्बन्धे, एवं प्रवृत्तिः। अर्थशब्दयोः आधारः विषयसंज्ञायाः; कालस्य योगे, कारणस्वभावात् भेदाः उत्पद्यन्ते। ततः प्रकृत्याः प्रवृत्तिः—महत्त्वादि; महत्त्वात् अहंकारः, तस्मात् तत्त्वानि, इन्द्रियाणि च। तत्त्वानां भेदाः तत्त्वैः स्वयमेव; कारणकर्मणः प्रकृतिः तत्क्षणात् प्रकट्यते। यथा दारुचूर्णात् शाखाः एकस्मिन्क्षणे उत्पद्यन्ते, तथैव क्षेत्रज्ञः कारणात् एकेन कालेन प्रवर्तते। यथा तमसि ज्वलनपुच्छः सहसा दृश्यते, तथा अव्यक्तं निवृत्ते दीपिकेव प्रकाशते। सः महात्मा शरीरस्थः तत्र प्रवर्तते; महत्त्वस्य तमः अतीत्य, स्वभेदेन विशिष्यते। तत्र स्थितः, ज्ञानी तपसः अन्तं प्राप्नोति; तस्य बुद्धिः वर्धमानः, चतुर्विधः उत्पद्यते। ज्ञानं, वैराग्यं, ऐश्वर्यं, धर्मः—एते चत्वारः; एते स्वाभाविकाः, अन्यथा तेन न ज्ञायन्ते। महात्मनः शरीरचेतनायाः योगात् सिद्धिः कथ्यते; सः नगरे स्थितः, क्षेत्रज्ञः पूर्ववत्। यतः पुरुषः नगरे स्थितः, ज्ञानात् क्षेत्रज्ञः इति कथ्यते; धर्मः तस्मात् उत्पद्यते, तस्मात् सः धर्मवान्। स्वाभाविके शरीरे, अव्यक्तं बुद्ध्या चेतनं; क्षेत्रज्ञः प्रवर्तते, क्षेत्रं अनिच्छया। निवृत्तिकाले, पुरातनः अचेतनः; क्षेत्रज्ञेन ज्ञायते, एषः विषयः मम भोगाय।