धर्मज्ञैः वेदविधानसंश्रयैः स्मृतिप्रतिष्ठितैश्च धर्मः स्थापितः, यं द्विजातयः आचरन्ति। तस्य लक्षणं पत्न्या सह संयोगः, अग्निसंस्कारः, यज्ञादिकं च पूजनं इति। स्मृतिप्रमाणकं यत् आचारः वर्णाश्रमधर्मसमन्वितः, नियमसंयमैः सहितः, सः परम्परया प्रवर्तते। प्राचीनर्षयः वेदज्ञानपूर्वकं वेदपरम्परां अत्र प्रतिपादयन्ति। ऋचः, यजूंषि, सामानि च — एते ब्रह्मणः अङ्गानि, साक्षात् श्रुतिरेव। अतीतयुगं अनुस्मरन् मनुः एवं प्रोक्तवान्। अतः स्मृतिपरम्परा धर्मः, वर्णाश्रमभेदेन विभागः, तस्मात् धर्मद्वयं दृश्यते, शिष्टाचारः एव तस्य लक्षणम्। ‘शिष्यते इति शिष्टः’ — इत्यस्य मूलं शिक्षायाम्; ये विद्वांसः धर्मिष्ठाश्च, ते सर्वेषु युगेषु अत्र स्थिताः। मनुश्च सप्तर्षयश्च, जगत् पालयन्तः धर्मस्य हितार्थं तिष्ठन्ति; एते शिष्टाः कथ्यन्ते। तैः शिष्टैः, धर्मग्लानौ सम्प्राप्ते, प्रतियुगे धर्मः पुनः स्थापितः; त्रैविध्यं वेदस्य, कृषिः, दण्डनितिश्च वर्णाश्रमचोदनया प्रवर्तन्ते। यतो हि शिष्टैः आचरतः, पुनः मनौ गते, अनुक्रमेण तदाचारः प्रतिष्ठितः; तस्मात् शिष्टाचारः सनातनः स्मृतः। दानं, सत्यम्, तपः, सेवाः, अध्ययनम्, यजनम्, दमः — एते अष्ट लक्षणानि शिष्टाचारस्य। यतो मनुश्च सप्तर्षयश्च तदाचरन्ति, सर्वेषु युगेषु शिष्टाचारः स्मृतः। श्रुतिपरम्परा श्रवणेन ज्ञायते, स्मृतिपरम्परा स्मरणेन। यजनं श्रुतिपरम्परायाः सारः, स्मृतिपरम्परा वर्णाश्रमधर्मस्य सारः। अधुना धर्माङ्गानां लक्षणानि प्रवक्ष्यामि। यः पृष्टः दृष्टं श्रुतं च न निगृह्णाति, यथातथ्यं वदति — सः सत्यमित्युच्यते। ब्रह्मचर्यं, तपः, मौनं, उपवासश्च — एते तपसः स्वरूपाणि, अतिदुर्लभानि। पशूनां, द्रव्याणां, हविषां, मन्त्राणां, ऋचां, यजूंषां, ऋत्विजां, दक्षिणायाः च संयोगः — इति यज्ञः कथ्यते। यः सर्वेषां भूतानां हिताय सुखाय च स्वस्येव सदा हर्षेण कर्म करोति — दया परं कर्म स्मृता। यः अपमानितः, ताडितो वा, न प्रत्युपताडयति, नापि वदति, यस्य वाक्-मनः-कायाः अहिंस्राः, सः क्षमायाः लक्षणं स्मृतः। यदन्यस्य द्रव्यं स्वामिना रक्षितं वा, प्रमादेन परित्यक्तं वा, न गृह्णाति — एषा अचौर्यता। मैथुनात्, तद्वचनेभ्यः, तद्भावनात् च विरतिः, ब्रह्मचर्यस्य आचारः — एषा शौचस्य लक्षणम्। यस्य इन्द्रियाणि विषयेषु न प्रवर्तन्ते, स्वार्थे परार्थे वा — सः दमयुक्तः इति लक्षणम्। यः पञ्चात्मसम्बन्धे, अष्टकारणे वा, विघ्नमापन्नोऽपि न कोपं गच्छति, सः जितेन्द्रियः भविष्यति। यत् सर्वाधिकमिष्टं वस्तु यथान्यायं लभ्यते, तत् पात्रे दातव्यं — एषा दानस्य चिन्हम्। वेदस्मृतिप्रतिपादितः धर्मः, वर्णाश्रमकृत्यरूपः, शिष्टाचारप्रतिष्ठितः, सत्पुरुषैः अनुमोदितः। अनिष्टे द्वेषाभावः, इष्टे हर्षाभावः, सुखदुःखशोकत्यागः — एषा वैराग्यस्य लक्षणम्। कर्मणां त्यागः, कृतानां अकृतानां च, शुभाशुभयोः परित्यागः — सः संन्यासः। यो व्यक्ताव्यक्तविभागं, चेतनाचेतनं च जानाति, विकारात् निवर्तते — सः विज्ञानवान् इति कथ्यते। एतानि धर्माङ्गलक्षणानि, ये स्वायम्भुवे युगे धर्मतत्त्वविद्भिः ऋषिभिः उपदिष्टानि, स्मृतानि। अधुना मन्वन्तरस्य नियमं, चतुर्विधस्य यज्ञस्य, चतुर्वर्णस्य च प्रवक्ष्यामि। प्रत्येकस्मिन्मन्वन्तरे पृथक् पृथक् वेदः प्रतिष्ठाप्यते — ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदश्च, तेषां देवतानुसारः। नियताः ऋचः, यजूंषि, पूर्ववत् प्रवर्तन्ते; पदार्थगुणकर्मणां च ऋचः तद्वत्। एवम् वंशानां ऋचः; तस्मात् चतुर्विधाः ऋचः, मन्वन्तरभेदेन विचित्राः। ते पुनः पुनः ब्रह्मऋचं स्थापयन्ति; तस्मात् मन्त्रगुणानां चतुर्भावः। अथर्वणः, ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदश्च — अत्र पृथक् पृथक् महर्षीणां अतीव कठिनं तपः प्रवर्तते। मन्वन्तरादौ मन्त्राः पञ्चधा उत्पद्यन्ते — असन्तोषात्, भयात्, शोकात्, मोहात्, दुःखात् च। अधुना ऋषीणां नक्षत्रलक्षणं, ऋषिस्वभावं च, यदृच्छया यथासम्भवति, प्रवक्ष्यामि। पञ्चधा ऋषिपरम्परा अतीतानागतयोः स्मृता; तस्य उत्पत्तिं अत्र व्याख्यास्यामि। प्रलयकाले सर्वे गुणसाम्ये स्थिताः; तदा देवेषु अविभागे, तस्मिन् अनिर्देश्ये तमसा पूर्णे। तद् चेतनार्थं, पूर्वकं बुद्धिं विना प्रवर्तते; एवं ऋषिपरम्परा बुद्धिसमन्विता, चेतनया च नियता। ते मत्स्यजलवत् प्रवर्तन्ते; सर्वे चेतनया नियंत्रिताः, गुणत्वेन, कार्यकारणभावेन प्रवर्तन्ते। अर्थशब्दयोः विषयविषयिभावः, तदा कालानुगत्या, कार्यस्वभावात् भेदाः जायन्ते। तत्र स्वाभाविकाः विकाराः, महत्त्वादयः, क्रमशः उत्पद्यन्ते; महतः अहंकारः, तस्मात् पंचमहाभूतानि, इन्द्रियाणि च।