शृणु, धर्मस्य शेषभागं पुण्यांश्च ब्राह्मणान् च वेदवचनानि च, यानि देवेषु पशुरूपाणि सन्ति, ब्रह्मणि एकीकृतानि, यथा पुण्यजनाः वर्णयन्ति। सामान्ये च विशेषे च धर्मे ब्राह्मणा, क्षत्रिया, वैश्याश्च वेदस्मृत्याधारितकर्मसु प्रवृत्ताः सन्ति। यः आश्रमेषु प्रतिष्ठितः, यस्य च अन्तः सुखस्वर्गयोः अस्ति, तस्य वेदस्मृत्यनुगतधर्मः ज्ञानधर्म इति कथ्यते। यः दिव्योपायान् अनुतिष्ठति स पुण्यः; आचार्ये भक्त्या ब्रह्मचारी अपि पुण्यः; गृहस्थश्च प्रयोजनसाधनयोः कारणात् पुण्यः उच्यते। एवमेव वैखानसः वनवास्य तपस्वी पुण्यः स्मृतः; योगाभ्यासपरः यतिः अपि पुण्यः कथ्यते। धर्मः धर्ममार्गः इति प्रसिद्धः; एषः शब्दः क्रियास्वरूपः। भगवाञ्श्च कुशलाकुशलकर्मणी धर्माधर्मौ इति निर्दिशति। ततः देवाः पितरः ऋषयः मनुष्याश्च ‘एष धर्मः, एष न धर्मः’ इति मौनरूपेण वदन्ति। ‘धृ’ धातोः ‘धर्म’ शब्दः उत्पन्नः, धारणे च महत्त्वे च प्रयुज्यते; अतः धर्मः धारणं वा महत्त्वं वा इति व्याख्यायते। तत्र गुरवः इच्छितफलप्रदं धर्ममार्गं शिक्षयन्ति; अनिष्टफलप्रदं अधर्ममार्गं न शिक्षयन्ति। ये वृद्धाः, लोभशून्याः, जितेन्द्रियाः, अनृतशून्याः, शिष्टाचारयुक्ताः, सौम्याश्च—एवं गुरवः विज्ञायन्ते। ये धर्मविद्भिः वेदस्मृतिप्रमाणकृतः धर्मः प्रतिष्ठितः, स द्विजातिभिः आचर्यते; तस्य लक्षणं पत्न्या सह, अग्निना सह, यज्ञेन च संयोगः अस्ति। स्मृतिप्रमाणं शीलं जात्याश्रमधर्मः, नियमैः संयमैश्च युक्तः; प्राचीनाः ऋषयः वेदज्ञानात् अत्र वैदिकं परंपरां प्रकटयन्ति। ऋचः, यजूंषि, सामानि च ब्रह्मणः अङ्गानि, वेद एव; अतीतान् कालं स्मृत्वा मनुः एवं उक्तवान्। अतः स्मृतिप्रमाणं शीलं धर्ममार्गः, जात्याश्रमभेदेन विभक्तः; एवं धर्मः द्विविधः, शिष्टाचार एव तस्य नाम। ‘शिष्’ धातोः ‘शिष्ट’ शब्दः, शिक्षणात्; ये पण्डिताः धर्मिष्ठाश्च, ते प्रतियुगे अत्र तिष्ठन्ति। मनुः सप्तर्षयश्च, ये लोकरक्षणाय तिष्ठन्ति, धर्मस्य हेतोः; एते शिष्टाः कथ्यन्ते। एतेन शिष्टैः धर्मे क्षीणे प्रतियुगे धर्मः पुनः स्थाप्यते; त्रैविद्यं कृषि दण्डन्यायश्च, जात्याश्रमाभिलषितेन अनुष्ठीयते। यतः शिष्टाः तदाचरन्ति, पुनः च मनौ गते, उत्तरैः स्थाप्यते; अतः शिष्टाचारः नित्यः। दानं, सत्यं, तपः, सेवा, अध्ययनं, यजनं, दमः—एते अष्ट धर्मलक्षणानि शिष्टाचारस्य। यतः मनुः सप्तर्षयश्च एतदाचरन्ति, सर्वेषु युगेषु शिष्टाचारः स्मृतः। श्रुतिप्रमाणं परंपरा श्रवणेन ज्ञायते; स्मृतिप्रमाणं परंपरा स्मरणेन। यज्ञः श्रुतिप्रमायाः सारः; जात्याश्रमधर्मः स्मृतिप्रमायाः सारः। इदानीं धर्मस्य उपलक्षणानि प्रवक्ष्यामि। यः पृष्टः दृष्टं अनुभूतं च न गुह्यति, यथातथ्यं वदति—एष सत्यस्य लक्षणम्। ब्रह्मचर्यं, तपः, मौनं, उपवासश्च—एते तपस्यः स्वरूपाणि, अतिदुर्लभानि। पशवः, द्रव्याणि, हविः, मन्त्राः, सामानि, ऋचः, ऋत्विजः, दानानि च—एष यज्ञः इति कथ्यते। यः सदा सर्वभूतहिताय, स्वार्थवत्, हर्षेण कर्म करोति—दया परं कर्म स्मृता। यः तिरस्कृतो वा ताडितो वा, प्रतितिरस्कृतिं प्रतिताडनं न करोति, यस्य वाचा, मनसा, कायेन च हिंसा नास्ति, सः क्षमायाः लक्षणम्। परधनस्य ग्रहणं, स्वामिना रक्षितं वा, मोहात् परित्यक्तं वा, न गृह्णाति—एषा अचौर्यस्य संज्ञा। संयमः, ब्रह्मचर्यं, मैथुनवर्जनं, मैथुनविषयविचारवर्जनं—एषा शौचस्य संज्ञा। यस्य इन्द्रियाणि विषयेषु न प्रवर्तन्ते, स्वार्थे परार्थे वा, सः दान्तः। यः पञ्चात्मसम्बन्धिषु, अष्टकारणेभ्यः अपि, विघ्नप्राप्तौ न क्रुध्यति, सः जितात्मा भवति। यत् सर्वाधिकं प्रियतमं वस्तु धर्मेण प्राप्तं, तत् योग्ये दातव्यम्—एषा दानस्य संज्ञा। वेदस्मृतिप्रणीतः धर्मः, जात्याश्रमकर्मरूपः, शिष्टाचारप्रस्थापितः, साधुभिः अनुमोदितः। अनिष्टे द्वेषरहितः, इष्टे हर्षरहितः, सुखदुःखशोकत्यागः—एषा वैराग्यस्य संज्ञा। कृताकृतकर्मत्यागः, शुभाशुभकर्मत्यागः—एषा संन्यासस्य संज्ञा। यो अव्यक्तात् विशेषात्, चेतनाचेतनभेदं विज्ञाय, विकारात् निवर्तते—सः विज्ञानवान् इति कथ्यते। एतानि धर्माङ्गलक्षणानि स्मृतानि, यथा प्राचीनैः धर्मविद्भिः स्वायम्भुवे युगे उपदिष्टानि। अधुना मन्वन्तरधर्मं, चतुर्विधं यज्ञं, चतुर्वर्णधर्मं च वक्ष्यामि। प्रतिमन्वन्तरे भिन्नः वेदः प्रतिष्ठाप्यते—ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदश्च, तेषां तेषां देवतानुसारतः। नियताः मन्त्राः, यजुषि मन्त्राः, यथापूर्वं प्रवर्तन्ते; द्रव्यगुणकर्मसु अपि तद्वत्। गोत्रमन्त्राः अपि तथा, चतुर्विधाः मन्त्राः, प्रतिमन्वन्तरे भेदेन प्रवर्तन्ते। एवं धर्मस्य, वेदस्मृत्यनुगतस्य, शिष्टाचारस्थस्य, लक्षणानि पुण्यानि च, ऋषिभिः उपदिष्टानि, यथाक्रमं प्रवृत्तानि, तानि त्वया शुद्धेन हृदया श्रोतव्यानि।