कलियुगे पुरुषस्य पादतलात् शिरःपर्यन्तं मापनं चतुर्नवत्यङ्गुलानि इति प्रसिद्धम्। तस्य बाहूः जानुपर्यन्तं यावत् निष्कृष्टा भवन्ति, एवंरूपः विशेषेण देवैः पूजितः, गौषु, गजेभ्यः, महिषेषु, स्थावरजनेषु च। एतेनैव मापनेन युगानुसारं वृद्धिह्रासौ विज्ञेयौ; ākakuda नाम्नि पशुषु सप्तषष्ट्यङ्गुलानि उन्नतिः। गजानां तु उन्नतिः षोडशाधिकशताङ्गुलानि, तेषां च सहस्राङ्गुलानि द्विचत्वारिंशदधिकानि। वृक्षाणां तु परमं शिरःप्रमाणं शतपञ्चाशदङ्गुलानि; मानवदेहविन्यासः यथोक्तः। एवमेव देवेषु यः गुणः दृश्यते, स तेषां वंशे विख्यातः; देवदेहः अतिशयबुद्धिसम्पन्नः। मानवदेहः तु तादृशं विशिष्टं न; एवं दिव्याधिभौतिकगुणयुक्ताः सर्वे समाविष्टाः। पशुषु, पक्षिषु, स्थावरजनेषु, गवः, अजाः, अश्वाः, गजाः, पक्षिणः, मृगाश्च विज्ञेयाः। एते सर्वे यज्ञेषु उपयुज्यन्ते, तत्र देवैः क्रमशः पशुरूपाणि उपभुज्यन्ते। यथारूपेण यथामापनेन स्थावरजङ्गमेषु, तैः रम्यैः उपभोगैः सुखं प्राप्तम्। अथ शेषान् पुण्यात्मान्, ब्राह्मणान्, श्रुतवचनानि, ये पशुरूपाणि देवेषु, ब्रह्मणि संन्यस्तानि, पुण्यैः उक्तानि, तानि वक्ष्यामि। सामान्यविशेषकर्मणि ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः च वेदस्मृतिकृत्येषु प्रवृत्ताः। यः आश्रमवर्णस्थितः, यस्यान्तः सुखं स्वर्गश्च, स वेदस्मृतिधर्मः ज्ञानधर्मः कथ्यते। दैवीमार्गानुगामी पुण्यः; गुरुभक्तः ब्रह्मचारी पुण्यः; प्रयोजनहेतोः गृहस्थः अपि पुण्यः। तथैव वनवासिनः वैखानसः तपस्वी पुण्यः स्मृतः; योगाभ्यासपरः यतिः पुण्यः। धर्मः तु धर्ममार्गः, शब्दः क्रियास्वरूपः; भगवान् कुशलाकुशलं धर्माधर्मं घोषितवान्। ततः देवाः, पितरः, ऋषयः, मनुष्याः च 'एष धर्मः, एष न' इति मौनरूपेण वदन्ति। 'धृ' धातुना 'धर्म' शब्दः धारयति, महत्त्वं च; अतः धर्मः धारकः महत्त्ववान् इति व्याख्यातः। तत्र धर्ममार्गः, यः इच्छितफलप्रदः, गुरुभिः उपदिष्टः; अधर्ममार्गः, यः अनिच्छितफलप्रदः, गुरुभिः न उपदिष्टः। वृद्धाः, लोभशून्याः, आत्मनिग्रहयुक्ताः, कपटहीनाः, यथायोग्यशिक्षिताः, सौम्याः—एवम् गुरवः विज्ञायन्ते। वेदस्मृतिप्रमाणकृतः धर्मः द्विजैः आचर्यते; तस्य लक्षणं पत्नीसंयोगः, अग्निसंस्कारः, देवपूजा च। स्मृतिप्रमाणं जात्याश्रमाचारः, नियमव्रतैः सह; प्राचीनैः ऋषिभिः वेदज्ञैः वेदपरम्परा अत्र घोषिता। ऋचः, मन्त्राः, स्तोत्राणि ब्रह्मणः अङ्गानि, श्रुतिः; पूर्वयुगं स्मृत्वा मनुः एवं उक्तवान्। अतः स्मृतिप्रमाणं धर्ममार्गः, जात्याश्रमविभक्तः; धर्मः द्विविधः, शिष्टाचारः तद्वद्। 'शिष' धातुना 'शिष्ट' शब्दः, शिष्टाः वेदज्ञाः, धर्मज्ञाः युगेषु तिष्ठन्ति। मनुः सप्तर्षयः च, लोकपालनाय, धर्मार्थं तिष्ठन्ति; ते शिष्टाः कथ्यन्ते। शिष्टैः, धर्मस्य हानौ, सर्वे धर्मं पुनः स्थापयन्ति; त्रिविधं वेदं, कृषि, दण्डनियमं च जात्याश्रमानुसारं जनैः अनुष्ठीयते। शिष्टैः आचर्यते, मनौ गते, परम्परया स्थाप्यते; अतः शिष्टाचारः सनातनः। दानं, सत्यं, तपः, सेवा, अध्ययनं, पूजा, आत्मनिग्रहः—एते अष्ट लक्षणानि शिष्टाचारस्य। मनुना सप्तर्षिभिः च आचर्यते, सर्वयुगेषु शिष्टाचारः स्मृतः। श्रुतिप्रमाणं श्रवणेन ज्ञायते; स्मृतिप्रमाणं स्मरणेन। देवपूजा श्रुतिप्रमाणस्य सारः; जात्याश्रमाचारः स्मृतिप्रमाणस्य सारः। इदानीं धर्मस्य उपलक्षणानि वक्ष्यामि। यः पृष्टः, दृष्टं अनुभूतं च न गुप्त्वा, यथार्थं वदति—एष सत्यस्य लक्षणम्। ब्रह्मचर्यं, तपः, मौनम्, उपवासः—एते तपस्याः रूपाणि, अत्यन्तदुर्लभानि। पशुसामग्री, द्रव्य, आहुति, मन्त्र, स्तोत्र, ऋचः, ऋत्विजः, दानम्—एष यज्ञः कथ्यते। यः सर्वभूतहिते, स्वहितवत्, सदा हर्षेण प्रवृत्तः—दया उत्तमकर्म स्मृतम्। यः तिरस्कृतः, ताडितः अपि, न तिरस्करति, न ताडयति, वाक्-मनः-कायेन अहिंसा, क्षमां धारयति—एषा क्षमास्मृतिः। परधनस्य ग्रहणं, स्वामिना रक्षितं वा, भ्रमात् त्यक्तं वा, न ग्रहणम्—एषा अलोभलक्षणम्। मैथुनवर्जनं, मैथुनकथनवर्जनं, मैथुनचिन्तनवर्जनं, ब्रह्मचर्यप्रवृत्तिः—एषा शुद्धिलक्षणम्। यः इन्द्रियैः विषयेषु न प्रवर्तते, स्वार्थे परार्थे वा—एष आत्मनिग्रहलक्षणम्। यः पञ्चात्मविषये, अष्टहेतुषु, बाधायामपि, न कोपं करोति—स आत्मनिग्रही भविष्यति। एवं धर्मस्य रूपाणि, लक्षणानि, यथाक्रमं, यथाशास्त्रं, ऋषिभिः उक्तानि, सनातनधर्मस्य महिमा इति।