एते युगधर्माः यथाक्रमं त्वयि गता, मन्वन्तराणि चास्मिन्कल्पे ये मया कथ्यन्ते, तानि अपि। एकस्मिन्कल्पे चतुर्दश मन्वन्तराणि भवन्ति, अतीतानि भविष्यन्ति च, तानि सर्वाणि एषु मन्वन्तरेषु सन्ति। अहं सम्यग् अनुक्रमेण यथायोग्यं प्रतियुगे सत्त्वानां भावं, तत्र च तेषां उत्पत्तिं च आयुषः प्रमाणं च वर्णयिष्यामि। तेषां च आयुः केवलं युगपर्यन्तं भवति, अथवा तस्मात् द्वाभ्यां न्यूनम्। चतुर्दशसु मन्वन्तरेषु तावन्त्येव सत्त्वानि विज्ञेयानि। मनुष्याणां पशूनां पक्षिणां स्थावराणां च आयुः सर्वथा युगधर्मेण निश्चितम्। तथैव आयुः सर्वथा युगधर्मेण न्यूनं जातम्; कलियुगे सत्त्वानां स्थितिं तेषां च दीर्घायुषः स्थितिं दृष्ट्वा, कलौ मनुष्याणां परमं आयुः शतवर्षं इति कथ्यते। देवाः, असुराः, मनुष्याः, यक्षाः, गन्धर्वाः, राक्षसाश्च—तेषां सर्वेषां कृतयुगे उत्कर्षे समता अस्ति। अष्टानां दिव्यजातीनां विंशतिचत्वारिंशदङ्गुलपरिमाणमस्ति। नवाङ्गुलपरिमाणेनैव अष्टौ उत्पाद्यन्ते; एषा तेषां स्वाभाविका मात्रा, ये चोत्तमपरिमाणं प्राप्नुवन्ति। युगेषु सन्धिषु वर्तमानाः मनुष्याः, देवासुराणां परिमाणेन, सप्तसप्ततिः अङ्गुलपरिमाणेन, क्रमशः सन्ति। कलियुगे पादतलात् शिरसि पर्यन्तं चतुर्नवतिचत्वारिंशदङ्गुलपरिमाणमिति स्मृतम्। जानुपर्यन्तं संकुचितबाहवः, एषा मूर्तिः देवैः विशेषेण पूज्यते, तथैव गवां हस्तिनां महिषाणां स्थावराणां च मध्ये। एषां परिमाणेन प्रतियुगे वृद्धिह्रासौ ज्ञेयौ। आककुदाख्यस्य पशोः परिमाणं षट्षष्ट्यङ्गुलान्यस्ति। गजानां परिमाणं शताष्टाङ्गुलानि, तेषां तु सहस्रं द्विचत्वारिंशच्चाङ्गुलानि। वृक्षाणां परमं परिमाणं शतपञ्चाशदङ्गुलानि, मनुष्यशरीरस्य व्यवस्था यथोक्तं। एवं देवेषु दृष्टं लक्षणं तेषां वंशे दृष्टम्; देवशरीरं प्राज्ञेन विशेषेण युक्तमिति कथ्यते। मानवशरीरं तु तादृशं नास्ति; एवं सर्वे दिव्यमानुषधर्मिणः परिगृह्यन्ते। सर्वेषां पशूनां पक्षिणां स्थावराणां मध्ये, गावः अजाः अश्वाः गजाः पक्षिणः मृगाश्च विज्ञेयाः। एते सर्वे यज्ञेषु उपयुज्यन्ते, यथाक्रमं पशूनां रूपाणि देवैः उपभुज्यन्ते। एषां स्थावरजङ्गमानां रूपप्रमाणानुसारं, तैः रमणीयैः भोगैः सुखं प्राप्नुवन्ति। अद्य तु शेषान् पुण्यांश्च ब्राह्मणांश्च, श्रुतिवचनानि च, ये पशुरूपे देवेषु ब्रह्मणि एकीकृता, पुण्यकर्मिणः कथयिष्यामि। सामान्यविशेषकर्मसु ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याश्च वेदस्मृत्यनुष्ठानेषु प्रवृत्ताः। आश्रमधर्मे प्रतिष्ठितस्य, यस्य चान्ते सुखं स्वर्गश्च, स वेदस्मृत्यनुष्ठितः धर्मः ज्ञानधर्म इति कथ्यते। यो देवमार्गस्य साधनं चरति, स पुण्यः; गुरुभक्तः ब्रह्मचारी पुण्यः; गार्हस्थ्यं च कारणसाधनाभ्यां पुण्यमुच्यते। तथैव वनस्थो वैखानसः तपः कुर्वन् पुण्यः स्मृतः; योगाभ्यासरतः यतिः पुण्यः कथ्यते। धर्मः धर्ममार्गः इति कथ्यते; एषः शब्दः क्रियास्वरूपः। भगवानेव कुशलं अकुशलं कर्म धर्माधर्मत्वेन निर्दिशति। ततः देवाः पितरः ऋषयः मनुष्याश्च, 'एष धर्मः, एष न धर्मः' इति मौनेन रूपेण वदन्ति। 'धृ' धातोः धर्मशब्दः, धारयति च, महद्भवति च; अतः धर्मः धारकत्वेन महत्त्वेन च व्याख्यायते। तत्र गुरवः काम्यफलप्रदं धर्ममार्गं शिक्षयन्ति; अकाम्यदुःखदं अधर्ममार्गं न शिक्षयन्ति। शिष्टाः वृद्धाः लोभवर्जिताः, जितेन्द्रियाः, अनृतशून्याः, शिष्टाचारसम्पन्नाः, सौम्याश्च—एवं गुरवः विज्ञायन्ते। ये धर्मज्ञैः वेदस्मृतिप्रतिष्ठितः धर्मः स्थाप्यते, द्विजातिभिः आचर्यते; यस्य लक्षणं पत्नी, अग्नि, यजनं च। स्मृतिप्रतिष्ठा जात्याश्रमाचारः संयमोपवासयुक्तः; ऋषयः वेदज्ञा वेदपरंपरां अत्र प्राक्तनं प्रोक्थवन्तः। ऋचः यजूंषि सामानि च ब्रह्मणः अङ्गानि, एव श्रुतिः; अतीतयुगं स्मरन् मनुः एवं प्रोक्तवान्। अतः स्मृतिप्रतिष्ठा धर्ममार्गः, जात्याश्रमविभागेन विभक्तः; एवं धर्मः द्विविधः, शिष्टाचारः इति प्रसिद्धः। 'शिष्' धातोः 'शिष्ट' शब्दः, शिक्षयति इत्यर्थः; ये विद्वांसः धर्मिष्ठाश्च प्रतियुगे तिष्ठन्ति। मनुश्च सप्तर्षयश्च, ये लोकरक्षणाय तिष्ठन्ति, ते शिष्टाः कथ्यन्ते। ते शिष्टैः धर्मे पतिते प्रतियुगे पुनः स्थाप्यते; त्रैवेद्यं कृषिः दण्डनियमश्च, जात्याश्रमाभिलषितेन प्रवर्त्यते। शिष्टैः आचर्यमाणः धर्मः, मनौ गते पुनः परंपरया स्थाप्यते; तस्मात् शिष्टाचारः सनातनः। दानं सत्यं तपः सेवा अध्ययनं यजनं दमः—एते अष्ट धर्मलक्षणानि शिष्टाचारस्य। मनुना सप्तर्षिभिश्च आचर्यमाणः धर्मः, सर्वेषु युगेषु, शिष्टाचारः स्मृतः।