मन्वन्तरकालेषु, यथा ज्वलितेन वह्निना पुरातनतृणं दग्धं स्यात्, तथा तेषां मुनीनां स्थितिरभवत्, नवतृणस्य समुत्पत्तिवत्। यथा वनानां मूलेषु प्रथमवर्षायाम् नवसस्योत्पत्तिः स्यात्, एवं युगानां परम्परा, एकस्योत्तरं द्वितीयस्य आगमनं, सततम् अनुवर्तते। अविरतं हि, मन्वन्तरान्तपर्यन्तं, सुखं, आयुः, बलं, रूपं, धर्मः, श्रीः, कामश्च प्रवर्तन्ते। प्रतियुगे तु एतेषां त्र्यंशशः क्षयः क्रमेण जायते; एवं युगरूपं चक्रं मया कथितं, द्विजश्रेष्ठाः। चतुर्षु युगेषु एष एव व्यवस्था; तेषां चतुर्णां युगानां गणना हि एकोनसप्तत्यधिकैकं (७१) भवति। एतेषां क्रमेण प्रवर्तमानानां मन्वन्तरं संज्ञां लभते; सर्वेषु च युगसंज्ञकेषु कालेषु, यत्किञ्चिदत्र यदा भवति— तत् तदेव, अन्येषु चक्रेषु अपि, स्वक्रमेण पुनः पुनः सम्पद्यते; यथा प्रत्येकसृष्टौ भेदाः दृश्यन्ते, तथा। अस्मिन्सप्तदशसु चतुर्दशसु मन्वन्तरेषु, असुराः, यातुधानाः, पैशाच्याः, यक्षराक्षसाश्च सन्ति, इति विद्धि। प्रत्येकयुगे तु, यथाकालं, एतेषां जन्म भवति; शृणु, यथा कल्पानुसारं, युगैः सह, तेषां स्वभावसम्पन्नता। एवं युगधर्माः क्रमशः वर्णिताः। मन्वन्तरपरिवर्तनानि दीर्घकालपर्यन्तानि; युगस्वभावात्, प्राणिनां लोकः क्षणमपि स्थिरो न भवति, सदा हानिवृद्धिसंयुक्तः परिवर्तते। एतेषां युगलक्षणानां अनुक्रमेण गतिः तेभ्यः कथिता; ये च मन्वन्तराः अस्मिन्कल्पे मया वक्तव्या, तानपि शृणु। अत्र चतुर्दश मन्वन्तराणि, अतीतानि भविष्यन्ति च, सर्वेऽपि वर्तमानमन्वन्तरेषु सन्ति। अहं सम्यक्, अनुक्रमेण, प्रत्येकयुगे, तत्र च प्राणिनां उत्पत्तिं चायुः च वर्णयिष्यामि। ते केवलं युगपर्यन्तं जीवन्ति, अथवा द्वाभ्यां न्यूनम्; चतुर्दशसु मन्वन्तरेषु, तावन्त एव सन्ति। मनुष्याणां, पशूनां, पक्षिणां, स्थावराणां चायुः युगधर्मेणैव निश्चितम्। एवं, युगधर्मेण सर्वथा आयुः क्षीणम्; कलौ प्राणिनां स्थितिं च दीर्घायुषां च दृष्ट्वा, कलियुगे मनुष्याणां परमायुः शतवर्षमिति स्मृतम्। देवाः, असुराः, मनुष्याः, यक्षाः, गन्धर्वाः, राक्षसाश्च— कृतयुगे ते सर्वेऽपि समाना भवन्ति; अष्टवर्गस्य दिव्यजातीनां प्रमाणं षण्णवतिः अङ्गुलानाम्। नवाङ्गुलप्रमाणेन, अष्टजनाः उत्पाद्यन्ते; एषा तेषां स्वाभाविकी मितिः, ये महत्तरं रूपं प्राप्नुवन्ति। युगेषु सन्धिकालेषु वर्तमानाः मानवाः, देवासुराणां प्रमाणं प्राप्नुवन्ति, यः सप्तसप्ततिः अङ्गुलानां क्रमशः। कलियुगे, पादतलात् शिरःपर्यन्तं प्रमाणं चतुर्नवतिः चत्वारि अङ्गुलान्युक्तमिति प्रसिद्धम्। जानुशिरसः संहतबाहवः, एवं रूपः विशेषतः देवैः पूज्यते, तदा गवां, गजानां, महिषाणां, स्थावराणां च मध्ये। एतेन प्रमाणेन, युगानुसारं वृद्धिक्षयौ ज्ञेयौ; आककुदनामकस्य पशोः प्रमाणं षट्षष्ट्युत्तरषष्टिः अङ्गुलानाम्। गजानां प्रमाणं शताष्टाङ्गुलान्युक्तम्, तेषां सहस्रं च द्विचत्वारिंशदधिकम्। वृक्षाणां परमं प्रमाणं शतपञ्चाशदङ्गुलानि; मानवशरीरव्यवस्था यथोक्तं। एवं देवेषु दृश्यते विशेषलक्षणम्; तेषां शरीरं प्राज्ञता-विशिष्टमिति कथ्यते। मानवशरीरं तु तादृशं नैव; एवं, ये दिव्याः ये च मानुषाः, सर्वेऽपि आवृताः सन्ति। सर्वेषां पशूनां, पक्षिणां, स्थावराणां मध्ये, गावः, अजाः, अश्वाः, हस्तिनः, पक्षिणः, मृगाश्च ज्ञेयाः। एते सर्वे यज्ञेषु युज्यन्ते, हविर्भाग्याय योग्याः; यथाक्रमं पशूनां रूपाणि देवैः उपभुज्यन्ते। एतेषां स्थावरजङ्गमानां रूपप्रमाणानुसारं, ते तैः रम्यैः भोगैः सुखं प्राप्नुवन्ति। अधुना शेषान् पुण्यांश्च वक्ष्यामि, ततः ब्राह्मणांश्च, श्रुतिवचनानि च, ये पशुरूपेण देवेषु, ब्रह्मणि एकत्रिताः, पुण्यैः स्मृताः। सामान्येषु विशेषेषु च धर्मेषु, ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याश्च, श्रुति-स्मृत्यनुष्ठानकर्मसु प्रवृत्ताः। आश्रमानुष्ठाने स्थितस्य, यस्य चान्तः सुखं स्वर्गश्च, श्रुतिस्मृतिधर्म एव ज्ञानधर्म इति कथ्यते। यो दैवीमार्गानुष्ठानं करोति स पुण्यः; गुरुभक्तः ब्रह्मचार्यपि पुण्यः; प्रयोजनसाधनात्, गार्हस्थ्यपि पुण्यसंज्ञकः। तथैव, वनवासिन् वैखानसः तपस्वी पुण्यः स्मृतः; योगाभ्यासरतः यतिश्च पुण्यः कथ्यते। धर्मः धर्ममार्गः इति कथ्यते; धर्मशब्दः कर्मस्वरूपः। भगवता कौशलकर्माणि धर्मः, अकौशलानि अधर्मः, इति उच्यते। ततो देवाः, पितरः, ऋषयः, मनुष्याश्च, "एष धर्मः, एष न धर्मः," इति मौनेन स्वरूपेण वदन्ति। 'धृ' धारणे च महत्त्वे च; अतः धर्मः धारणं वा महत्त्वं वा इति व्याख्यायते। तत्र, यः पन्थाः श्रेयः फलप्रदः, स आचार्यैः उपदिश्यते; अन्यः, अनिष्टफलदः, नोपदिश्यते। ये वृद्धाः, लोभशून्याः, जितेन्द्रियाः, अनृतशून्याः, सम्यग्विनीताः, मृदवः च— एते आचार्याः विज्ञेयाः। एवं, हे द्विजश्रेष्ठाः, मन्वन्तरयुगचक्रस्य धर्मलक्षणानि, प्रजाजननानि, प्रमाणानि च, यथाक्रमं मया पुण्येन कथितानि।