कृतयुगादिषु युगादिषु प्रारम्भे यथा भोग्यतां प्राप्तानि देहानि, तथा कृतयुगस्य प्रवाहः, कलियुगे च क्रमशः ह्रासः जायते। चिन्तनात् वैराग्यं सम्पद्यते, समत्वभावात् आत्मज्ञानं जायते, आत्मज्ञानात् धर्मः प्रादुर्भवति। एवं कल्यन्ते स्थितेषु जन्तुषु, यथा पूर्वं तथेव जन्म लभन्ते; आगामिनः युगस्य प्रभावात् कृतयुगः पुनः प्रवर्तते। यदिदं मन्वन्तरेषु अभूत् यद्वा भविष्यति, तेषां युगधर्माणां लक्षणानि संक्षेपेण मया वर्णितानि। विस्तारतः, सम्यगनुक्रम्य, स्वयम्भुवे प्रणम्य, यदा पुनरावृत्तिः स्यात्, तदा कृतयुगमेव पुनरागच्छति। कल्यन्ते जाताः ये जनाः, ते अपि कृतयुगस्यैव; ये च सिद्धाः अत्र स्थिताः, ते अदृश्याः सन्तः विचरन्ति। सप्तर्षिभिः सह, तत्र स्थितैः ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रैः सह—ये बीजार्थं स्मृताः—कृतयुगजनैः सह अविभक्ताः अभवन्। तेषु सप्तर्षयः धर्मं तेषां जनानां प्रति प्रवदन्ति। वर्णाश्रमाचारसम्पन्नाः, वैदिकस्मृतिविधानतः, यदा तानि कर्माणि क्रियन्ते, तदा अत्र कृतयुगं प्रतिष्ठाप्यते। ये सप्तर्षिभिः निर्दिष्टं वैदिकस्मृतिधर्मं आचरन्ति, ते अत्र कृतयुगे धर्मस्थापनाय तिष्ठन्ति। मनूनां कालेषु, ते ऋषयः तिष्ठन्ति, यथा पुरातनं तृणं वह्निना दग्धं स्यात्, ततः नूतनं तृणं जायते। प्रथमवर्षासु वनेषु, मूलदेशे नूतनस्यानां सम्भवः यथा, तथा युगपरम्परा अपि प्रवर्तते। अविच्छिन्नं, मन्वन्तरान्तं यावत्, सुखं, दीर्घायुः, बलं, सौन्दर्यं, धर्मः, श्रीः, कामः च प्रवर्तन्ति। प्रतियुगे, एतेषां त्रयः पादाः क्रमेण क्षीयन्ते; एवं मया अयं चक्रः वर्णितः, द्विजाः। चतुर्णां युगानां एष व्यवस्था, चतुर्षु च युगेषु, गणना सप्तत्येकसप्ततिः प्रोक्ता। एवं युगानां अनुक्रमेण गच्छन्ति, तदेकं मन्वन्तरं इति कथ्यते; सर्वेषु युगेषु, यदत्र यदा भवति—तदेव अन्यासु सृष्टिषु अपि, यथाक्रमं पुनः पुनः भवति; यथा प्रतिसृष्टौ भेदाः जायन्ते, एवं स्यात्। अत्र चतुर्दशसु मन्वन्तरेषु, असुराः, यातुधानाः, पैशाच्या, यक्षराक्षसाश्च सन्ति। प्रतियुगे, यथाकालं, एतेषां जन्म भवति; शृणु, यथा कल्पानुसारं, युगैः सह, तेषां धर्माः समाना भवन्ति। एवं युगधर्मलक्षणानि अनुक्रमेण उक्तानि। मन्वन्तरपरिवर्तना दीर्घकालीनानि; युगस्वभावात्, प्राणिनां जगत् क्षणमपि स्थिरं न भवति, सदा अपचयवृद्धिभ्यां परिवर्तते। एतानि युगधर्मलक्षणानि यथाक्रमं गतानि; ये च मन्वन्तराः अस्मिन्कल्पे मया वक्तव्याः, ते अपि। ये मन्वन्तराः सन्ति, चतुर्दश प्रतिकल्पं, अतीतानागतांश्च, ते अस्मिन्मन्वन्तरे वर्तमानाः। विस्तारतः, अनुक्रम्य, प्रतियुगे, तत्र च युगजननं, तेषां चायुः वर्णयिष्यामि। ते केवलं युगपर्यन्तं जीवन्ति, अथवा द्वाभ्यां न्यूनं; अत्र चतुर्दशसु मन्वन्तरेषु, तावन्त एव सन्ति। मनुष्याणां, तिर्यग्जातीनां, पक्षिणां, स्थावराणां चायुः सर्वथा युगधर्मेण निश्चितम्। यथा, सर्वथा, युगधर्मेणायुः क्षीणं जातम्; कलौ प्राणिनां स्थितिं दीर्घायुत्वं च दृष्ट्वा— कलौ नराणां परमायुः शतवर्षं इति स्मृतम्; देवा, असुराः, मनुष्याः, यक्षा, गन्धर्वाः, राक्षसाश्च—तेषां उत्कर्षे कृतयुगे समाना भवन्ति; अष्टानां दिव्यजातीनां प्रमाणं षण्णवतिः अङ्गुलानि। नवाङ्गुलप्रमाणेन, एवं तानि अष्टौ जातानि; एष तेषां स्वाभाविकं प्रमाणं, ये अधिकं प्राप्तवन्तः। अत्र वर्तमानाः मनुष्याः, युगसन्धिषु भागेषु, देवासुराणां प्रमाणं, यः सप्तसप्ततिः अङ्गुलानि, तदनुक्रम्य सन्ति। कलियुगे, पादतलात् शीर्षपर्यन्तं प्रमाणं चतुर्नवतिः चत्वारि अङ्गुलानि इति कथ्यते। जानुपर्यन्तं संहतबाहवः, एवं रूपः विशेषतः देवैः पूज्यते, गवां, गजानां, महिषाणां, स्थावराणां च मध्ये। एतेन प्रमाणेन, प्रतियुगे वृद्धिक्षयौ ज्ञेयौ; आककुदनाम्नि पशौ, उन्नतिः षट्सप्ततिः अङ्गुलानि। गजानां प्रमाणं शताष्टाङ्गुलानि इति स्मृतम्, तेषां सहस्रं च द्विचत्वारिंशच्च अङ्गुलानि। वृक्षाणां परमं प्रमाणं शतपञ्चाशदङ्गुलानि; मानवदेहव्यवस्था एवमेवोक्ता। एवं देवेषु दृष्टं लक्षणं, तेषां वंशे; देवदेहः प्राज्ञेन विशेषेण समन्वितः इति कथ्यते। तथैव मानवदेहः तादृशं विशिष्टत्वं विना इति; एवं सर्वे ये दिव्याः मानवाः वा, तेन व्याप्यन्ते। सर्वेषां पशूनां, पक्षिणां, स्थावराणां च मध्ये, गावः, अजाः, अश्वाः, गजाः, पक्षिणः, मृगाश्च ज्ञेयाः। एते सर्वे यज्ञेषु उपयुज्यन्ते, अत्र होमाय योग्याः; यथाक्रमं, पशूनां रूपाणि, देवेभ्यः भोक्तुं योग्यन्ति। तेषां स्वरूपप्रमाणानुसारं, स्थावरजङ्गमानां, तैः रमणीयैः भोगैः, तान्येव सुखानि प्राप्तवन्तः।