श्रूयताम्, भगवतः नारायणस्य महिमा यः तमः प्रशमयति, इन्द्रियातीतः, व्यक्तात् परमः, सूक्ष्मतरश्च, सनातनः च, स एव सर्वस्य प्रकाशनाय स्वयम् अविर्भूतः। स भगवान्, स्वचिन्तया विविधं जगत् सृष्टुम् इच्छन्, स्वदेहात् प्रथमं आपः ससर्ज; तासु च स्वबीजम् न्यधत्त। तत् बीजं हिरण्यगर्भः अभवत्—अत्यन्तं विशालम्, सुवर्णरजतसदृशप्रभम्, दशसहस्रसूर्यसमानतेजसम्, सहस्रवर्षपर्यन्तम् उज्ज्वलम्। स्वमहातेजसा स्वयम्भूः तत्र प्रविश्य, स्वशक्त्या व्याप्य, punarapi विष्णुरूपं धारयामास। तस्मिन्न् एव प्रथमं भगवतः सूर्यः अभवत्; स एव आद्यः सन्, ब्रह्मा वेदवक्ता अभवत्। स ब्रह्मा, तस्मात् अण्डस्य द्वे अर्धे स्वर्गं पृथिवीं च निर्माय, सर्वतः दिशः ससर्ज; मध्ये च नित्यं व्योम अकरोत्। तस्माद् एव नद्यः उत्पन्नाः, पितरः मनवः च; ताभ्यः अन्तर्जलात् सप्त समुद्राः अपि अभवन्—लवण, इक्षुरस, सुरा, नानाविधरत्नैः पूर्णाः। सृष्टुम् इच्छन् प्रजापतिः देवः, तस्मात् तेजसः, सूर्यः—मार्तण्डः—अत्र अभवत्। स मृतात् अण्डात् जातः इति मार्तण्डः इति स्मृतः; स एव महात्मा, रजोगुणमयस्वरूपः, चतुर्मुखः जगतां पितामहः अभवत्। येन सर्वं जगत्—देवा असुरा मनुष्याश्च—सृष्टम्, स एव महानात्मा, रजःस्वरूपः इति विद्धि। कथं चतुर्मुखत्वं पितामहस्य अभवत्? कथं च ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, लोकान् ससर्ज? आदौ पितामहः अमराणां तपः अकरोत्; तदा वेदाः, स्वाङ्गैः, शाखाभिः, क्रमैः च, प्रादुर्भूताः। सर्वशास्त्रेषु प्राचीनतमं, ब्रह्मणा स्मृतम्—नित्यं शब्दमयम्, पवित्रम्, शतकुटिकायुतम्। ततोऽस्य मुखेभ्यः वेदाः निष्पेतुः—मिमांसा, न्यायः, शास्त्राणि, अष्टविधप्रमाणैः समन्वितानि। स वेदाध्ययनरतः, सन्तानाकाङ्क्षया, पूर्वं मनसः मनसः पुत्रान् ससर्ज, ये मानसं जाताः इति प्रसिद्धाः। प्रथमं मरीचिः, ततः महर्षिः अत्रिः, अनन्तरं अङ्गिराः, ततो पुलस्त्यः। तस्मात् पुलहः, ततः क्रतुः, तस्मात् प्रचेताः, पुनः वसिष्ठः। भ्रुगुः अपि तस्य पुत्रः, नारदः अपि तत्रैव जातः। एवं दश मानसान् पुत्रान् ब्रह्मा ससर्ज। अधुना शारीरपुत्रान्, मातृरहितान्, प्रजापतेः वदामि—दक्षः दक्षिणाङ्गुष्ठात् अभवत्; धर्मः उरसः, कामः हृदयात्, क्रोधः भ्रूमध्यात्, लोभः अधः प्रदेशात्। मोहः बुद्धेः, अहङ्कारः अहंभावात्, हर्षः कण्ठात्, मृत्युर्दृशोः, हस्तमध्यात् अपि ब्रह्मणः पुत्रः अभवत्। एते नव पुत्राः, दशमी कन्या—सा अङ्गजा इति प्रसिद्धा। इति बुद्धेः मोहः, अहङ्कारः, क्रोधः, बुद्धिः—एतानि नामानि किम् अर्थयन्ति? सत्त्वं, रजः, तमः—एते गुणाः; तेषां सम्यगवस्था सृष्टिस्वभावः इति। केचन प्रधानम्, अन्ये अव्यक्तम् इति वदन्ति; एतदेव सर्वाणि भूतानि सृजति विकरोति च। गुणविक्षोभात् त्रयः देवाः अभवन्—एको रूपम्, त्रयः विभागाः—ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः। विकृतप्रधानात् महत्त्वम् अभवत्; सदा 'महद्' इति प्रसिद्धम्, सर्वलोकस्य कारणम्। तस्मात् अहङ्कारः उत्पद्यते, येन मनुष्याः वर्धन्ते; तस्मात् पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, बुद्ध्यधीनानि, कर्मेन्द्रियाणि च वक्ष्ये। श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, रसना, घ्राणम्; विहारः, जननम्, हस्ताः, पादाः, वाक्—एतेन्द्रियसमूहः। शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, रसः, गन्धः; विसर्गः, आनन्दः, ग्रहणम्, गमनम्, वाक्—एषां क्रियाः। एषाम् एकादशं मनः, क्रियाज्ञानगुणयुक्तम्; सूक्ष्मेन्द्रियसमूहः तस्य अवयवाः, तद्रूपम् इति मनीषिणः वदन्ति। सूक्ष्मभूतस्थित्या शरीरम् इति उच्यते; शरीरयोगात् जीवः अपि 'शारीरः' इति विद्वद्भिः कथ्यते। मनः, सृष्टिकामः, सृष्टिम् उत्पादयति; शब्दतन्मात्रात् आकाशः, शब्दगुणवान्, अभवत्। आकाशविकारेण वायुः—शब्दस्पर्शगुणः; वायौ स्पर्शतन्मात्रात् अग्निः अभवत्। अग्नेः विकारात् त्रैगुण्ययुक्तः अग्निः, शब्दस्पर्शरूपगुणयुक्तः; अग्नेः विकारेण आपः, चतुर्गुणयुक्ताः, अभवन्। रसनातन्मात्रात् जाता आपः, मुख्यतः रसरूपा; गन्धतन्मात्रात् पृथिवी, पञ्चगुणयुक्ता, अभवत्। सा मुख्यतः गन्धगुणवती; एषा श्रेष्ठा बुद्धिः। एतेषु पञ्चविंशति तत्वेषु पुरुषः जगत् अनुभवति। ईश्वरस्य इच्छया, एषः जीवः अपि मनीषिभिः परिभाष्यते; एवं पुरुषस्य शरीरम् षड्विंशतितत्त्वमयम् इह उच्यते। तत्त्ववत्त्वात्, कपिलादिभिः एषा सांख्या इति कथ्यते; एवं तत्त्वानि स्थाप्य, ब्रह्मा जगत् ससर्ज। सावित्रीं हृदये स्थापयित्वा, लोकसृष्ट्यर्थम्, ब्रह्मा ध्यानसमाहितः अभवत्; ततः, स जपन्, शुद्धशरीरं विदार्य...