ततः महर्षयः हिंसया युक्तान् यज्ञान् न स्तुवन्ति, तपस्विनोऽपि शिष्टं धान्यम्, मूलानि, फलानि, शाकानि, कूपजलं च पात्रे पूजयन्ति। एतानि स्वशक्त्या दत्त्वा तैः स्वर्गलोके प्रतिष्ठिताः, अहिंसा, अलोभः, संयमः, सर्वभूतदया, शान्तिः च तत्र वर्तन्ते। ब्रह्मचर्यम्, तपः, शौचम्, दया, क्षमा, धृतिः—एतानि शाश्वतधर्मस्य अत्यन्तदुष्करमूलानि। यज्ञः द्रव्येण मन्त्रेण च, तपः समत्वरूपम्; यज्ञैः देवाः प्राप्यन्ते, तपसा विराजः धाम प्राप्यते। कर्मत्यागेन, वैराग्येन, प्रकृतिलये, ज्ञानेन च मोक्षः प्राप्यते—एते पञ्च पथाः कथिताः। एवं महर्षयः देवैः सह यज्ञकर्मणि पूर्वे स्वायम्भुवे महाकलहम् उत्पन्नम्। ततः ऋषयः धर्मं बलात् अपहृत्य वसुर्वचनं विमृज्य यथागतं निर्जग्मुः। ऋषिसभायां गतायां, देवाः यज्ञं प्राप्तवन्तः; श्रूयते ब्राह्मणक्षत्रियादयः तपसि निपुणाः राज्ञः तद् अकुर्वन्। प्रियव्रत, उत्तानपाद, ध्रुव, मेधातिथि, वसु, सुधामा, विरजा, शङ्खपादादयः च अन्ये राज्ञः। प्राचीनबर्हिः, पर्जन्यः, हविर्धानः च अन्ये राज्ञः तपसा स्वर्गं प्राप्तवन्तः। ते महात्मनो राजर्षयः यशः प्रतिष्ठम्; तस्मात् तपः यज्ञात् सर्वथा श्रेष्ठम्। सर्वं जगत् पूर्वं ब्रह्मणा तपसा सृष्टम्; तस्मात् न यज्ञेन, तपः सर्वस्य मूलम् उच्यते। एवं यज्ञदीक्षा स्वायम्भुवे काले अभवत्; तस्मात् प्रभृति यज्ञः युगैः सह प्रवृत्तः। अधुना पुनः द्वापरयुगस्य क्रमं वर्णयिष्यामि; यदा त्रेता क्षीयते, द्वापरे प्रवेशः। द्वापरारम्भे जनानां त्रेतायाम् यः सिद्धिः, स एव; तस्य युगस्य अन्ते तद् सिद्धिः नश्यति। ततः जनाः पुनः द्वापरे प्रविशन्ति, तत्र लोभः, धैर्यम्, व्यापारः, युद्धम्, सिद्धान्तासु अनिश्चितिः च जायते। जातिविनाशः, धर्मविपर्ययः, यात्राः, वधः, तीव्रदण्डः, अभिमानः, अहङ्कारः, असहिष्णुता, बलप्रयोगः च द्वापरे दृश्यते। एवं द्वापरे रागः तमः पुनः वर्धते; कृतयुगे धर्मविपर्ययः नासीत्, त्रेतायां आरभ्यते। द्वापरे भ्रमः उत्पद्यते, कलौ पुनः विनश्यति; द्वापरे वर्णाश्रमधर्माः मिश्रिताः भवन्ति। तत्र श्रुतिस्मृत्योः द्वैतम् उद्भवति; वेदः परम्परा च विभक्ते, निश्चितिः न लभ्यते। अनिश्चितिः भ्रमश्च धर्मस्वरूपम् न ज्ञायते; धर्मसारस्य अज्ञानात् मतभेदाः उत्पद्यन्ते। तैः भ्रमदृष्टिभिः परस्परं विभक्ताः; तस्मात् मतभेदैः जगत् महद् विक्षिप्तम्। एकः वेदः चतुर्भिः भागैः पुनः पुनः संक्षिप्यते, तद् संक्षेपे आयुष्यम् अनुसारम् प्रतिद्वापरे वितर्यते। एकः वेदः द्वापरे चतुर्धा विभज्यते; ऋषिपुत्रैः वेदाः भिन्नाः दृष्टिभेदात्। ब्राह्मणानां विन्यासैः स्वरक्रमभेदैः ऋग्यजुःसामसंग्रहः महर्षिभिः विनिर्मितः। सामान्यविशेषभेदात्, देशभेददृष्टिभिः ब्राह्मणाः, कल्पसूत्राणि, भाष्याणि, विद्याशाखाः उत्पद्यन्ते। केचित् तेषु पन्थासु अनुवर्तन्ते, अन्ये विरोधिनः; द्वापरे मतभेदाः स्वस्वव्याख्यायाः प्रतिष्ठिताः। आदौ एकम् आथर्व्यवम् आसीत्, पश्चात् द्विधा अभवत्; विरोधार्थभेदात् ग्रन्थसमूहः उत्पन्नः। आथर्व्यवः बहुशाखाभिः भ्रमितः; अथर्वसामपरम्पराः अपि भेदाभ्यः स्वनष्टिभिः विभक्ताः। द्वापरे अर्थो मतभेदैः भ्रमितः; द्वापरान्ते तान् वेदान् कलौ नश्यन्ति। तेषां भ्रमात् द्वापरे पुनः दृष्टिनाशः, मृत्युः, रोगाः, क्लेशाः च उत्पद्यन्ते। वाङ्मनःकायक्लेशात् वैराग्यः जायते; वैराग्यात् दुःखमोक्षविचारः तेषु जायते। विचारे वैराग्यः, वैराग्यात् दोषदर्शनम्, दोषदर्शनात् ज्ञानोत्पत्तिः। तेषु बुद्धिमत्सु पूर्वे स्वायम्भुवे भूमौ द्वापरे ग्रन्थविघ्नाः अभवन्। आयुर्वेदस्य, वेदाङ्गानां, ज्योतिषस्य, अर्थशास्त्रस्य, हेतुशास्त्रस्य च भेदाः दृश्यन्ते। कल्पसूत्रविधयः, भाष्यशास्त्रभेदाः, स्मृतिग्रन्थविभागः, पृथक् शाखाः च विद्यमानाः। द्वापरे जनानां मतभेदाः अपि उत्पद्यन्ते; मनःकायवाचाः कर्मणाः जीविकायाः कठिनता। द्वापरे सर्वभूतानां कालः दुःखपूर्णः कथ्यते; लोभः, चञ्चलता, व्यापारः, युद्धम्, सत्यासु अनिश्चितिः वर्तते। वेदग्रन्थरचना, धर्मभ्रमः, वर्णाश्रमविनाशः, कामः द्वेषः च द्वापरे दृश्यते। द्विसहस्रवर्षाणि पूर्णानि सन्ति, तत् मानवस्य परमायुः; द्वापरान्ते चतुर्थभागे सन्ध्या।