राजा उवाच— यज्ञः सम्यगुपनयितैः, शुद्धैः पशुभिः, मूलफलैः च कर्तव्यः। यज्ञस्य स्वभाव एव हिंसा, इति मम परंपरया श्रुतम्; ऋषिभिः रचिताः मन्त्राः अपि हिंसाचिह्निताः सन्ति। ये ताराग्रहादिलक्षणदर्शिनः, दीर्घतपसो युक्ताः, ते एवमेतद् प्रमाणं प्राकथयन्; तस्मात् त्वं तद्वद् अवगन्तव्यम्। यदि स्वमन्त्रवाक्यानि एव प्रमाणं, द्विजश्रेष्ठ, तर्हि तदनुसारं यज्ञः क्रियताम्; अन्यथा तव वाक्यानि अप्रमाणिकानि स्युः। एवं प्रत्युत्तरं श्रुत्वा, ते यथोचितं धृतिमन्तः अभवन्; यथान्याय्यं द्रष्टुं कर्तव्यमिति ज्ञात्वा, ततः तम् शप्तवन्तः। तस्य एवमुक्तस्य, स राजा अधः लोकं विवेश; उपरि सञ्चरन्, अधोलोकवासी अभवत्। यः पूर्वं पृथिव्याम् अचरत्, तेन वचनेन तथैव अभवत्; स वसुर्नृपः अधो पतितः, धर्मसंशयविभागकर्ता अभवत्। तस्मात्, एकेनैव निपुणेन अपि, धर्मसंशयः न प्रकाशनीयः; सूक्ष्मो हि धर्मपन्थाः, बहुविधः प्रवाहः अस्ति। तस्मात्, मनुः स्वायम्भुवसमुत्पन्नः, देवर्षीणां च सङ्ग्रहेण, धर्मः निश्चयेन न कस्यचित् वक्तव्यः। तस्मात्, हिंसा यज्ञे न कर्तव्या, यथा प्राचीनैः ऋषिभिः उक्तम्; सहस्रशः महर्षयः स्वेन तपसा स्वर्गं प्राप्तवन्तः। एवं महर्षयः हिंसायुक्तान् यज्ञान् न प्रशंसन्ति; तपस्विनः शिष्टशाल्यम्, मूलानि, फलानि, शाकानि, कुम्भोदकं च स्तुवन्ति। यथाशक्ति एतानि दत्त्वा, ते स्वर्गलोके प्रतिष्ठिताः; अहिंसा, अलोभः, दमः, भूतदया, शमः च तत्र वर्तन्ते। ब्रह्मचर्यं, तपः, शौचं, दया, क्षमा, धृति— एतानि एव शाश्वतधर्मस्य दुःसाध्यानि मूलानि। यज्ञः द्रव्येण च मन्त्रेण च, तपः समत्वरूपम्; यज्ञैः देवत्वं लभ्यते, तपसा विराजः पदम्। कर्मत्यागेन, वैराग्येण, प्रकृतिलयेन, ज्ञानतः च, मोक्षः प्राप्यते; एते पञ्च मार्गाः उक्ताः। एवं महद्विवादः, ऋषिदेवगणयोः, यज्ञकर्मणि, पूर्वे स्वायम्भुवे काले, अभवत्। ततः ऋषयः, धर्मं बलात् हृतम् दृष्ट्वा, वसोर् वचः उपेक्ष्य, यथागतं निर्ययुः। ऋषिसभायाः गच्छन्त्याः, देवाः यज्ञं प्रापुरिति श्रूयते; ब्राह्मणक्षत्रियादयः नृपाः, तपसा सिद्धिं प्राप्तवन्तः। प्रियव्रतः, उत्तानपादः, ध्रुवः, मेधातिथिः, वसुः, सुधामा, विरजा, शङ्खपादः, अन्ये च नृपाः, प्राचीनबर्हिः, पर्जन्यः, हविर्धानः, अन्ये च बहवः, स्वेन तपसा स्वर्गं प्राप्तवन्तः। तेषां महात्मनाम् राजर्षीणां कीर्तिः प्रतिष्ठिता; तस्मात् तपः सर्वथा यज्ञात् श्रेष्ठम्। एतत् सर्वं जगत् पूर्वं ब्रह्मणा तपसा सृष्टम्; तस्मात् यज्ञेन न लभ्यते, तपः सर्वस्य मूलम् इति। एवं स्वायम्भुवे काले यज्ञदीक्षा अभवत्; ततोऽन्येषु कालेषु यज्ञः प्रवृत्तः। अथ पुनः द्वापरयुगस्य क्रमं वक्ष्यामि; यदा त्रेतायुगस्य अवसानं, द्वापरयुगः प्रविश्यते। द्वापरादौ, त्रेतायाम् या सिद्धिः, सा एव प्रजासु दृश्यते; यदा सा समाप्ता, तदा सा सिद्धिः नश्यति। तदा द्वापरे प्रविश्य, लोके लोभः, धैर्यं, व्यापारः, युद्धं, धर्मसंशयश्च जायते। तत्र वर्णसंकरः, धर्मव्यत्ययः, यात्राः, हिंसा, कठोरदण्डः, गर्वः, अभिमानः, असहिष्णुता, बलप्रयोगः च दृश्यन्ते। एवं द्वापरे रागतमसः पुनः वर्धते; कृतयुगे अधर्मः नासीत्, त्रेतायाम् आरब्धः। द्वापरे संशयः जायते, कलौ पुनः सर्वं नश्यति; द्वापरे वर्णाश्रमधर्माः मिश्रिताः भवन्ति। तस्मिन् युगे, श्रुति-स्मृत्योः द्वैतम् उदेति; वेदः, स्मृतिः च विभज्येते, निश्चयः न लभ्यते। संशयात्, भ्रमात् च, धर्मस्वरूपं न ज्ञायते; धर्मसारस्य अज्ञाने, मतभेदाः उद्भवन्ति। तैः मतद्वैषम्यात्, परस्परं विभक्ताः भवन्ति; तेन मतभेदेन, जगत् अतिव्यथितं भवति। एको वेदः चतुर्धा विभज्यते, पुनः पुनः संक्षिप्यते, आयुष्यमानुसारं च द्वापरेषु वितर्यते। स एकः वेदः द्वापरेषु चतुर्धा विभज्यते; ऋषिपुत्रैः, दृष्टिभेदात्, वेदाः पुनः विभज्यन्ते। ब्राह्मणसंस्थित्या, स्वरव्यत्ययात्, ऋग्यजुःसामसंग्रहः ऋषिभिः कृतः। सामान्यविशेषभेदात्, देशभेदात्, ब्राह्मणानि, कल्पसूत्राणि, भाष्याणि, शाखाः च जायन्ते। केचित् तेषु मार्गेषु यान्ति, अन्ये तु प्रतिपक्षम्; द्वापरेषु, एते भिन्नदृष्टयः, स्वमतानि स्थापयन्ति। पूर्वं एकमेव आध्वर्यवम् आसीत्, पश्चात् द्वैधं जातम्; विपरीतार्थज्ञानात्, एषा शास्त्रसमूहः अभवत्। आध्वर्यवः अपि बहुशाखाभिः भ्रमितः; तथा अथर्वसामवेदौ अपि, भेदोपभेदैः, स्वनाशैः च विभक्तौ। द्वापरेषु, अर्थः भिन्नदृष्टिभिः भ्रमितः; द्वापरान्ते, ते वेदाः कलौ नश्यन्ति।