यदा तु देवाः, येन्द्रियस्वरूपाः हविर्भागभागिनश्च, तदा पूज्यन्ते स्म; भूताध्यक्षाश्च देवाः तत्रोपस्थिताः। तस्मिन्नन्तरे, अध्वर्युभिः संकेतदाने कृतमात्रे, मुनयः समुत्तस्थुः। ताः दुःखार्तान् पशून् दृष्ट्वा, विस्मिताः ते विश्वभुकं पप्रच्छुः—"कः नियमस्तव यज्ञस्य?" तदा मुनयः ऊचुः—"अधर्मः अत्र बलीयान्; धर्मकामनया हिंसा क्रियते। पशुबन्धस्यायं नवान्नियमः तव यज्ञे तीव्रः, देवश्रेष्ठ।" पुनः ऊचुः—"अधर्मोऽयं धर्मनाशकः पशुभिः आरब्धः त्वया; नायं धर्मः, अधर्म एव। हिंसा धर्म इति न कथ्यते। यदि धर्मं स्थापयितुमिच्छसि, शास्त्रानुसारं धर्मं स्थापयतु भगवन्।" "सम्यग्विधानयुक्तेन, धर्मेण च निर्दोषेण, यज्ञबीजैः सह, देवश्रेष्ठ, त्रयोऽर्था न हीयन्ते।" इत्युक्त्वा, "अयं महायज्ञः प्राचीनकाले स्वयम्भुवा स्थापितः," इति स्मरन्ति। एवं सत्यवेदिनः ऋषयः विश्वभुकं इन्द्रं सम्बोधितवन्तः, स तद्वचनं नाङ्गीकृतवान्, गर्वमोहाभिभूतः। ततः इन्द्रमुनिभिः सह महाविवादः उत्पन्नः—कस्मै हविः दीयताम् इति। तस्मिन्नुद्वेगे, सामर्थ्यसम्पन्नाः महर्षयः इन्द्रेण सह, व्योममार्गगं वसुम् उपगम्य, तमपृच्छन्—"हे बुद्धिन, त्वं यज्ञविधिं दृष्टवानसि, उत्तानपादवंशसम्भूतराजन्; अस्माकं संशयं छिन्द्धि, प्रभो।" तत् श्रुत्वा, वसुः, बलाबलविचारं विना, वेदशास्त्राणि स्मृत्वा, यज्ञस्य तत्त्वं प्रोवाच। स राजा उवाच—"यज्ञः सम्यगाहृतैः, शुद्धैः पशुभिः, मूलफलैः वा कर्तव्यः। यज्ञस्य स्वभावो हिंसायुक्तः—एवं श्रुतिपरम्परया मम मतिः; ऋषिभिः रचितानि मन्त्राणि अपि हिंसान्वितानि सन्ति।" "नक्षत्रादिलक्षणदर्शिनः दीर्घतपसः एष एव प्रमाणमुक्तवन्तः; तस्मात् एतत् स्वीकरोत। यदि भवन्तां मन्त्रवचनं प्रमाणं, द्विजश्रेष्ठाः, तर्हि तेनैव यज्ञः क्रियताम्; अन्यथा तद्वचनं मिथ्यैव स्यात्।" एवं प्रतिवचनं लब्ध्वा, ते धृत्यात्मानं संकल्प्य, अनिवार्यं कार्यं दृष्ट्वा, तं शशापुः। स तु एवमुक्तमात्रः, राजा अधस्तात् प्रविष्टः; व्योमचारी सन्, अधोलोकवासी अभवत्। यः पृथिव्याम् एव सञ्चरन्, तेन वचनेन तथाभूतः; अधःपतितः राजा वसुः धर्मसंशयविभागकर्ता अभवत्। तस्मात्, एकेनैव न संशयः प्रकाश्यः, अपि हि महाबुद्धिना; सूक्ष्मो हि धर्मपन्थाः, बहुधा प्रवृत्तः। तस्मात्, धर्मः न कश्चिद् निश्चितुमर्हति, मनोः स्वायम्भुवस्य विना, देवर्षिसहितस्य। तस्मात्, हिंसा न यज्ञे भवेत्, यथा प्राचीनैः ऋषिभिः उक्तम्; सहस्रशः महर्षयः स्वेन तपसा स्वर्गं प्राप्तवन्तः। तस्मात्, महर्षयः हिंसायुक्तान् यज्ञान् न स्तुवन्ति; तपस्विनः उच्छिष्टधान्यं, मूलं, फलम्, शाकं, कुम्भोदकं च प्रशंसन्ति। एतानि शक्त्या दत्त्वा, स्वर्गलोके प्रतिष्ठन्ते; अहिंसा, अलोभता, दमः, भूतदया, शमः च। ब्रह्मचर्यं, तपः, शौचं, दया, क्षमा, धृतिः—एते सनातनधर्मस्य दुष्प्रापाणि मूलानि। यज्ञः द्रव्येण मन्त्रेण च, तपश्च समत्वरूपम्; यज्ञैः देवाः प्राप्यन्ते, तपसा विराजं लोकम्। कर्मत्यागेन, वैराग्येण, प्रकृतिलये, ज्ञानेन च, मोक्षः प्राप्यते—एते पञ्च मार्गाः उक्ताः। एवं, महर्षिदेवेषु महाविवादः जातः, प्राचीनस्य स्वायम्भुवस्य युगे यज्ञकर्मणि। ततः, ऋषयः धर्मं बलात् हृतं दृष्ट्वा, वसुवचः उपेक्ष्य, यथागतं जग्मुः। ऋषिसभायां गतायाम्, देवाः यज्ञं लब्धवन्तः; श्रूयते, ब्राह्मणक्षत्रियादयः राजानः, तपसा सिद्धाः, एवं कृतवन्तः। प्रियव्रतः, उत्तानपादः, ध्रुवः, मेधातिथिः, वसुः, सुधामा, विरजा, शङ्खपादः, अन्ये च राजानः। प्राचीनबर्हिः, पर्जन्यः, हविर्धानः, अन्ये च राजानः—एते चान्ये च बहवः स्वेन तपसा स्वर्गं प्राप्तवन्तः। महात्मानः राजर्षयः, यः यशः प्रतिष्ठितम्; तस्मात्, तपः सर्वथा यज्ञात् श्रेष्ठम्। एतद् विश्वं पूर्वं ब्रह्मणा तपसा सृष्टम्; तस्मात्, न यज्ञेन लभ्यते, तपः सर्वस्य मूलम् इति कथ्यते। एवं, यज्ञदीक्षा स्वायम्भुवे युगे जाता; तस्मात् प्रभृति, अयं यज्ञः युगैः सह प्रवर्तते। अथ पुनः द्वापरयुगस्य क्रमं वक्ष्यामि। यदा त्रेतायुगं क्षीयते, तदा द्वापरं प्रविश्यते। द्वापरादौ, तत्र त्रेतायां या सिद्धिः तदेव प्रजासु दृश्यते; तस्यां गतायां, सा सिद्धिः नश्यति। ततः, द्वापरे प्रविश्य, लोके लोभः, धृतिः, वाणिज्यं, युद्धम्, तत्त्वासन्देहश्च जायते। जातिव्यतिक्रमः, धर्मविपर्यासः, यात्राः, वधः, दण्डः, मदः, दर्पः, असहिष्णुता, बलप्रयोगश्च दृश्यते। एवं द्वापरे रागतमसोः पुनरुत्कर्षः; कृतयुगे नाधर्मः, स तु त्रेतायामारभ्यते। द्वापरे भ्रमः जायते, कलौ पुनर्नाशः; द्वापरे वर्णाश्रमधर्माः संकीर्णाः भवन्ति। तस्मिन्युगे, श्रुति-स्मृत्योः द्वैतं जाता; वेदः स्मृतिश्च विभक्ते, निश्चयः न लभ्यते।