त्रेतायुगस्य स्वभावेन, सायंयुगस्यैकपादेनैव प्रवृत्तिः जाताऽस्ति, स्वभावतः च तस्य किञ्चिदंशः स्थिरः एकपादरूपेण स्थितः। तत्र मुनयः पप्रच्छुः—कथं त्रेतायुगादौ यज्ञकर्म प्रवर्तितम्? यथापूर्वं स्वायम्भुवे सृष्टिकाले, तद्विस्तरेण श्रोतुमिच्छामः। सायंयुगस्योपशमने कृतयुगसहिते च, कालाख्यं युगं प्रवृत्तम्, तदा त्रेतायुगमुपस्थितम्। तस्मिन्काले, ओषधयः उत्पन्नाः, वर्षवृष्टिः प्रवृत्ता, ग्रामनगरे जीविकायाः स्थितिः च स्थापिताऽभवत्। वर्णाश्रमव्यवस्था स्थापिता, मन्त्राणां च पुनर्योजनं कृतम्; एवं सति, कथं यज्ञकर्म प्रवर्तितम् इति मुनयः श्रोतुम् इच्छन्ति। एवमेतत् श्रुत्वा, सूतः प्रवोचत्—शृणुत। मन्त्रान् कर्मसु प्रयुज्य, तत्रिह परत्र च, भगवान् विश्वभुक् इन्द्रः यज्ञकर्म प्रवर्तयामास। स देवैः सह सर्वोपकरणसम्पन्नः महाश्वमेधे महर्षिभिः सहितः सन्न्यगच्छत्। यज्ञारम्भे ऋत्विजः स्वकर्तव्ये प्रवृत्ताः, विविधा हविर्याज्यं देवदत्ताग्नौ प्रास्यन्त। यदा देवा आगताः, सामगाः मधुरं गायन्ति, शीघ्रगामिनोऽध्वर्यवः विचरन्ति, तदा मध्यभागे हविः गृहीतम्, पशूनां च समुच्चयः जातः, ये च देवाः यज्ञभागिनः, ते समाहूताः। तत्र ये देवाः इन्द्रियात्मना यज्ञभागिनः, ते पूजिताः; भूताधिपतयः देवाः च तत्र सन्निहिताः। अध्वर्यवः संज्ञां दत्त्वा, ऋषयः उत्थाय, क्लिष्टान् पशून् दृष्ट्वा, विश्वभुकम् पप्रच्छुः—"किमेतत् तव यज्ञविधिः?" ते वदन्ति—"अधर्मोऽत्र बलीयान्, तव धर्माभिलाषे हिंसा क्रियते। पशुयागनियमो नूतनः तव यज्ञे घोरः।" "अधर्मः धर्मनाशकः त्वया पशुभिः आरब्धः। एष धर्मो न, अधर्म एव; हिंसा धर्म इति न कथ्यते। यदि धर्मं स्थापयितुमिच्छसि, शास्त्रसम्मतं धर्मं स्थापयतु।" "विधिवत् निष्कलुषं धर्मयुक्तं यज्ञं कृत्वा, यज्ञबीजैः सह, त्रिविधाः पुरुषार्थाः न ह्रियन्ते।" "एष महान् यज्ञः, हे इन्द्र, पूर्वं स्वयम्भुवा स्थापितः।" ऋषिभिः सत्यदर्शिभिः इन्द्रः एवं उक्तः, स तु मदगर्वसमन्वितः तद् वचनं न प्रतीयाय। ततः इन्द्रस्य ऋषीणां च महान् विवादः अभवत्—कः यज्ञभागी स्यादिति, चराचराणां मध्ये। विवादेन क्लिश्यमानाः, तेजस्विनः महर्षयः इन्द्रेण सह, नभोविहायसं वसुम् उपगम्य, तं पप्रच्छुः— "हे प्राज्ञ, त्वं यज्ञविधिं दृष्टवान्, हे उत्तानपादनन्दन, अस्माकं संशयं छिन्धि।" वसुः तेषां वाक्यं श्रुत्वा, बलाबलम् अविचार्य, वेदशास्त्रं स्मृत्वा, यज्ञस्य सारं व्याहरत्— राजा उवाच—"यज्ञः तैः एव कर्तव्यः ये सम्यगानीयमानाः, शुद्धैः पशुभिः वा, मूलफलैः अपि। यज्ञस्य स्वभावः हिंसा—एष मे परम्परया श्रुतिः; मन्त्राः अपि हिंसाचिह्निताः। नक्षत्रादिलक्षणदर्शिनः दीर्घतपसः, एतद् प्रमाणं वदन्ति। तस्मात्, एतद् स्वीकरोत। यदि स्वकीयाः मन्त्राः प्रमाणं, तर्हि तदनुसारं यज्ञः प्रवर्त्यः; अन्यथा वाक्यं मिथ्यैव स्यात्।" एवं प्रतिवचने लब्धे, ते धृत्या युक्ताः जाताः; अनिवार्यं दृष्ट्वा, तं शप्तवन्तः। तदा राजा अधः प्रविष्टः, नभोगः भूत्वा, अधोलोकवासी अभवत्। पृथिव्यां यः सञ्चरन् आसीत्, स तेन वचनेन तथा जातः; स वसुः अधः पतितः, धर्मसंशयच्छेदकः अभवत्। अतः एकेनैव न संशयः वक्तव्यः, अपि चेद् अतिविद्वान् स्यात्; सूक्ष्मो धर्मपथः बहुस्रोतसः। अतः धर्मः न कस्यचित् निश्चितः वक्तव्यः, मनोः एव, स्वायम्भुवसमुत्पन्नस्य, देवर्षीणां समवेत्य, धर्मनिश्चितिः। अतः हिंसा न यज्ञे कर्तव्या, यथा प्राचीनैः ऋषिभिः उक्तम्; सहस्रशः महर्षयः स्वतपसा स्वर्गं गताः। अतः महर्षयः हिंसाकृत्ययज्ञान् न स्तुवन्ति; संयमिनः उच्छिष्टशाल्यादीन्, मूलफलशाकजलानि च, प्रशंसन्ति। यथाशक्ति दत्वा, ते स्वर्गे प्रतिष्ठिताः; अहिंसा, अलोभः, संयमः, भूतदया, शमः च। ब्रह्मचर्यं, तपः, शौचं, दया, क्षमा, धृतिः—एतानि शाश्वतधर्मस्य दुराराध्यानि मूलानि। द्रव्यं मन्त्रः च यज्ञः, समत्वं तपसो रूपम्; यज्ञैः देवान् प्राप्नोति, तपसा विराजः लोकम्। कर्मसंन्यासेन, वैराग्येण, प्रकृतिलयेन, ज्ञानेन च, मोक्षः प्राप्यते; एते पञ्च पन्थानः उक्ताः। एवं स्वायम्भुवे युगे, यज्ञकर्मणि, महर्षीणां देवतानां च महान् विवादः अभवत्। ततः ऋषयः धर्मं बलात् हृतम् दृष्ट्वा, वसुवचनं तिरस्कृत्य, यथागतं निर्जग्मुः। ऋषिसंघे निर्गते, देवा यज्ञं लब्धवन्तः; श्रूयते, ब्राह्मणक्षत्रियादयः राजानः तपसि सिद्धाः तदकुर्वन्। प्रियव्रत, उत्तानपाद, ध्रुव, मेधातिथि, वसु, सुधामा, विरजा, शङ्खपाद, अन्ये च राजानः तथैव। प्राचीनबर्हिः, पर्जन्य, हविर्धान, अन्ये च राजानः—एते चान्ये च बहवः स्वतपसा स्वर्गं प्राप्तवन्तः।