नृपः परस्परविग्रहं विना समं धनं धर्मं कामं यशः जयञ्च प्राप्नोति। राज्ञः स्वाम्यादिसामर्थ्यबलवीर्योपेताः ज्ञानतपसा च ऋषीन्प्यतिशेरते। स्वबलात् दानवान् मानवांश्च जयन्ति; तेषां मानुषरूपिणः शरीरलक्षणानि जातानि भवन्ति। तेषां ललाटे केशाः संस्थिताः, शुद्धजिह्वाः, कृष्णवर्णाः, चत्वारः दंष्ट्राः, कुलीनाः, ऊर्ध्वगामिन्यः शक्तयः च। जानुपर्यन्तबाहवः, तालवद् हस्ताः, वृषरूपिणः, मितवक्षाः, सिंहस्कन्धाः, भूमिपते। पादयोः चक्रमत्स्यचिह्नानि, हस्तयोः शङ्खपद्मचिह्नानि दृश्यन्ते; पंचाशीतिसहस्रवर्षपर्यन्तं जीवन्ति, जरारोगरहिताः सन्तः। चत्वारः ते चक्रवर्तिनः आकाशे, सागरे, पाताले, पर्वते च विघ्नरहितं विचरन्ति। तत्र तेतायुगस्य धर्मः यज्ञदानतपःसत्यरूपः कथ्यते; तत्र वर्णाश्रमविभागेन धर्माचरणं, शासनस्य संस्थापनाय दण्डनियमः प्रवर्त्यते। सर्वे जनाः तत्र हृष्टबलिनः, रोगरहिताः, मनसि पूर्णसन्तुष्टाः च। तेतायुगे वेदः चतुर्धा विभक्तः स्मृतः, तदा प्रजाः त्रिसहस्रवर्षपर्यन्तं जीवन्ति। पुत्रपौत्रैः परिवृताः तत्र क्रमशः म्रियन्ते। एवं तेतायुगस्य स्थितिर्निर्दिष्टा; तेतायुगगणनां शृणु। तेतायुगस्य स्वभावात् एकपादेन संध्यायां स्थितिः, शेषः स्वभावतः एकपादरूपेण स्थितः। अथ तेतायुगस्य प्रारम्भे यज्ञप्रवृत्तिः कथं जाता इति पृष्टम्। यथापूर्वं स्वायम्भुवे सृष्टौ तथा सम्यग् वद। यदा संध्या कृतयुगेन सह नष्टा, कालाख्यः कालः प्रवृत्तः, तदा तेतायुगः आगतः। यदा ओषधयः उत्पन्नाः, वर्षवृष्टिः प्रवृत्ता, ग्रामनगरादिषु जीविकोपार्जनं स्थापितम्, तदा वर्णाश्रमव्यवस्थां स्थाप्य, मन्त्रान् पुनः व्यवस्थित्यान्, यज्ञः कथं प्रवर्तितः इति पृष्टम्। ततः श्रोतुं सुतः प्रोवाच—श्रुणुत यत् प्रेरितम्। इह कर्मणि चामुष्मिन्मन्त्रान् विन्यस्य, भगवान् विश्वभुक् इन्द्रः यज्ञं प्रवर्तयामास। स देवैः सह सर्वोपकरणसम्पन्नैः, महाश्वमेधकर्मणि, महर्षिभिः समागतः। तत्र यज्ञारम्भे ऋत्विजः स्वकार्याणि अकुर्वन्; नानाविधानि हविः अग्नौ देवेषु आहुतानि। देवेषु आगतेषु, सामगाः सुश्लिष्टगानानि गायन्तः, शीघ्राः अध्वर्युयाजकाः विचरन्तः। मध्याहुतिषु गृहीतेषु, पशुषु च तद्वत्, यज्ञभागभुजः देवाः आहूताः। तत्र ये इन्द्रियात्मना यज्ञभागिनः देवाः, ते पूजिताः; भूताध्यक्षदेवाः च तत्र सन्निहिताः। अध्वर्यवः संकेतं दत्तवन्तः, तदा ऋषयः उत्थाय, क्लिष्टान् पशून् दृष्ट्वा, विश्वभुकम् इन्द्रं पप्रच्छुः—"किम् एष ते यज्ञस्य विधानम्?" इत्युक्तम्। "अत्राधर्मः बलवतः; धर्मकामनया हिंसा क्रियते। पशुबन्धनया नवविधानं ते यज्ञे घोरम्, देवश्रेष्ठ।" "धर्मनाशकः अधर्मः त्वया पशुभिः आरब्धः; नायं धर्मः, अधर्म एव; हिंसा हि धर्मः न उच्यते। यदि इच्छसि, शास्त्रविहितं धर्मं स्थापयतु।" "विधिवत् निष्कलुषेण धर्मेण, यज्ञबीजैः च, त्रिवर्गः न हीयते, देवश्रेष्ठ।" "एष महान्यज्ञः, हे इन्द्र, प्राचीनः स्वयम्भुवा स्थापितः।" इति सत्यदर्शिभिः ऋषिभिः उक्तः इन्द्रः अहंकारमोहसमन्वितः न तद्ग्रहीतवान्। ततो महान् विवादः इन्द्रस्य महर्षिभिः सह, चराचराणां मध्ये, यज्ञभागविषये अभवत्। तेन विवादेन संतप्ताः, बलसम्पन्नाः, महर्षयः इन्द्रेण सह, व्योमचारीं वसुम् उपगम्य, तम् अपृच्छन्। "हे विद्वन्, त्वं यज्ञविधिं दृष्टवान्, हे उत्तानपादनन्दन, अस्माकं संशयं छिन्धि।" तेषां वचनं श्रुत्वा, वसुः, बलाबलविवेकं विना, वेदशास्त्रं स्मृत्वा, यज्ञसारं व्याचष्ट। राजा उवाच—"यज्ञः तैः सम्यक् नीतैः, शुद्धैः पशुभिः, मूलफलैः वा च कार्यः। यज्ञस्य स्वभावः हिंसैव—एवं स्मृतिपरम्परया मम बुद्धिः; मन्त्राः अपि हिंसाचिह्निताः ऋषिभिः रचिताः। नक्षत्रादिदर्शिनः दीर्घतपसः अपि एतद् प्रमाणं वदन्ति; तस्मात् एतत् स्वीकरोतुम् उचितम्। यदि स्वकीयाः मन्त्राः प्रमाणम्, द्विजाः, तर्हि तेनैव यज्ञः प्रवर्त्यताम्; अन्यथा वचनं मिथ्यैव।" एवं प्रत्युत्तरं लब्ध्वा, ते निश्चयं कृत्वा, अवश्यमेव यद्भावि, तत् दृष्ट्वा तम् शप्तवन्तः। ततः स राजा अधस्तात् प्रविष्टः; व्योमचारी भूत्वा, पातालवासी अभवत्। यः पूर्वं पृथिव्यां विचरन्, तेन वचनेन तथा जातः; वसुः राजा अधः पतितः धर्मसंशयविवेचकः अभवत्। तस्मात्, एकेनैव निपुणेन अपि धर्मसंशयः न प्रकाश्यः; धर्मस्य सूक्ष्मा दुर्गमाः बहुविधाः प्रवाहाः। अतः धर्मः केनापि निश्चितुं न शक्यते, स्वायम्भुवसम्भूतः मनुः देवर्षीन् समालोक्य एव। तस्मात्, हिंसा यज्ञे न भवेत्, इति प्राचीनैः ऋषिभिः उक्तम्; सहस्रशः महर्षयः स्वतपसा स्वर्गं प्राप्तवन्तः।