स्वायम्भुवे मन्वन्तरे सर्वे सृष्टिकर्तारः, महाबलवान् इन्द्रः च, आवश्यकसाधनैः सहिताः, शुक्लवस्त्रधरैः ऋत्विजः, विजयी यज्ञविधिभिः, सर्वद्रव्यसम्पन्नैः यज्ञान् प्रथमं समारभन्त। सत्यम्, स्वाध्यायः, तपः, दानम् इति मूलधर्मः कथ्यते; तस्य क्षये शाखाधर्मः वृद्धिं याति। तदा दीर्घायुषः, महाबलवन्तः, दण्डं परित्यज्य, महायोगिनः, यज्ञकृतः, ब्रह्मवादिनः वीराः जायन्ते। ते पद्मपत्रलोचनाः, विशालमुखाः, सुगात्राः, सिंहवक्षसः, महाबलवन्तः, मदोन्मत्तगजगमनाः च सन्ति। तत्र त्रेतायुगे सार्वभौमराजानः महाधनुष्मन्तः, सर्वलक्षणसम्पन्नाः, वटविस्तारगात्राः दृश्यन्ते। परम्परायाम्, बाहवः वटसदृशाः इति कथ्यन्ते; वटस्य 'व्यामः' प्रमाणम्; यस्य तावता प्रमाणेन ऊर्ध्वः, तस्य गात्रविस्तारः वटपरिधिवत् उच्यते। सप्तरत्नानि पूर्वस्वायम्भुवे मन्वन्तरे चक्रः, रथः, रत्नम्, पत्नी, निधिः, अश्वः, गजः इति प्रसिद्धानि। प्रत्येकस्य मन्वन्तरे, अतीते भविष्यति च, सार्वभौमराजानः विष्णोः अंशेन भूमौ जायन्ते। यत्र यत्र त्रेतायुगेषु, यः कश्चन अतीतः, वर्तमानः, भविष्यति, सर्वत्र सार्वभौमराजानः जायन्ते। तत्र तेषां राज्ञां मध्ये चत्वारि शुभानि अद्भुतानि च प्रकटन्ते—बलम्, धर्मः, सुखम्, ऐश्वर्यम्। परस्परविग्रहं विना, राजा समाना धनम्, धर्मम्, कामम्, कीर्तिम्, जयम् च प्राप्नोति। ऐश्वर्यादिभिः शक्तिभिः, बलैः, वीर्यैः, ज्ञानतपसा च, ते ऋषीनपि अतिक्रान्ताः। तेषां बलात् दानवान् मनुष्यांश्च जयन्ति; मानुषचिह्नयुक्ताः सन्ति। तेषां ललाटे केशः, शुद्धजिह्वः, श्यामवर्णः, चत्वारि दन्ताः, कुलीनः, ऊर्ध्वगत्यः च सन्ति। बाहवः जानुपर्यन्तम्, हस्ताः तालपत्रसदृशाः, वृषसदृशगात्रः, वक्षः परिमितम्, सिंहस्कन्धः च दृश्यते, हे पृथिव्याधिप। पादयोः चक्रमत्स्यचिह्नम्, हस्तयोः शङ्खपद्मचिह्नम्; पंचाशद्विंशतिसहस्रवर्षपर्यन्तम् आयुः, जरारोगरहिताः सन्ति। तेषां चत्वारः सार्वभौमराजानः आकाशे, समुद्रेषु, पाताले, पर्वतेषु च निर्बाधगमनाः सन्ति। त्रेतायुगे यज्ञः, दानम्, तपः, सत्यम् इत्येतानि धर्माः उच्यन्ते; तत्र धर्मः वर्णाश्रमविभागेन आचर्यते, व्यवस्था स्थापनाय दण्डनियमः प्रवर्तितः। सर्वे जनाः हृष्टबलवन्तः, रोगरहिताः, मनसः परिपूर्णाः सन्ति। त्रेतायुगे वेदः चतुर्विधः, तत्र जनाः त्रिसहस्रवर्षपर्यन्तम् जीवितवन्तः इति नियमः। पुत्रैः पौत्रैः परिवृताः, क्रमशः मृत्युम् उपयान्ति; त्रेतायुगे एषा स्थिति। अधुनात्रेतायाः गणनां शृणु। त्रेतायाः स्वरूपेण सा संध्यापादेन प्रवर्तते; तस्य स्वभावेन एकपादः स्थितः। त्रेतायुगस्य आरम्भे यथा यज्ञप्रवृत्तिः अभवत्, पूर्वस्वायम्भुवे सृष्टौ यथा, तद् यथावत् वद। यदा संध्या कृतयुगसहितम् लीनाभवद्, कालाख्यः कालः आरभ्य, तदा त्रेतायुगः आगतः। यदा ओषधयः उत्पन्नाः, वर्षवृष्टिः आरब्धा, ग्रामनगरजीवनम् स्थापितम् अभवत्, वर्णाश्रमव्यवस्था स्थापित्वा, मन्त्राः पुनः व्यवस्थिताः, तदा यज्ञः कथं प्रवृत्तः? इत्येतत् शृणु, सूतः प्रोवाच। मन्त्रान् कर्मसु अत्र परत्र च प्रयोज्य, एवं विश्वभुक् इन्द्रः यज्ञप्रवृत्तिम् आरब्धवान्। देवैः सह समागतः, सर्वसाधनसम्पन्नः, अश्वमेधमहायज्ञे, महर्षयः समागच्छन्। यज्ञारम्भे ऋत्विजः स्वकार्याणि अकुर्वन्; विविधाहुतयः देवाग्नौ समर्पिताः। देवाः आगच्छन्, सामगाः मधुरम् गायन्तः, शीघ्रगत्यध्वर्युर्वेदिनः विचरन्तः। मध्याहुतयः गृहीताः, पशुगणाः च, देवाः यज्ञभागहराः आहूताः। यज्ञभागभूताः इन्द्रियस्वरूपाः देवाः तत्र पूजिताः; भूताधिपदेवाः अपि उपस्थिताः। अध्वर्युणा संकेतदाने, ऋषयः उत्थाय, पशुगणान् क्लिष्टान् दृष्ट्वा, विश्वभुकम् पप्रच्छुः—'तव यज्ञस्य नियमः कः?' इति। 'अधर्मः अत्र बलवान्; धर्मकामनया हिंसा क्रियते। पशुयज्ञनियमः नूतनः तव यज्ञे भीषणः, हे श्रेष्ठदेव।' 'अधर्मः धर्मनाशकः पशुभिः आरभ्यते; नायं धर्मः, किन्तु अधर्मः; हिंसा धर्मः न उच्यते। यदि इच्छसि, शास्त्रानुसारम् धर्मम् स्थापय।' यज्ञः विधिवत् कृतः, धर्मेण, दोषरहितः, यज्ञबीजेन, हे श्रेष्ठदेव, त्रिवर्गः न क्षीयते। एषः महायज्ञः, हे इन्द्र, पूर्वं स्वयम्भुवा स्थापितः। इति सत्यविद्भिः ऋषिभिः उक्तः, विश्वभुक् इन्द्रः अहंकारमोहवशात् न अङ्गीकृतवान्। ततः इन्द्रस्य महर्षिभिः सह, चराचराणां मध्ये, यः यज्ञभागी स्यात् इति, महान् विवादः अभवत्। विवादेन पीडिताः, शक्तिसम्पन्नाः, महर्षयः इन्द्रस्य सह, आकाशगामी वसुम् उपगम्य पप्रच्छुः। 'हे बुद्धिमन्, यज्ञविधिं त्वम् अवलोकितवान्, हे उत्तानपादवंशज, अस्माकं संशयं समाधेहि, हे प्रभो।' वसुः तेषां वचनं श्रुत्वा, बलाबलम् विचारं विना, वेदशास्त्रं स्मृत्वा, यज्ञस्य सारं उवाच।