श्रूयतां त्रेतायुगस्य सृष्टेः महदाख्यानम्। कल्पस्य परिमाणं द्विगुणं संख्यया निश्चितम्, चतुर्युगचक्रस्य यथावत् विवरणं कृतयुगत्रेतयुगयोः पूर्वं कृतम्। अधुना त्रेतायाः सृष्टिं द्वापरकलीयुगयोः च प्रवक्ष्यामि; तयोः संयुक्तयोः पृथक् विवरणं न शक्यते। एषा प्रवृत्तिः क्रमशः यथावत् आगता, अहम् अपि ऋषिवंशपरंपरायां प्रवृत्तः सन् द्वौ युगौ न उक्तवान्। त्रेतायाः शेषं पूर्वं न उक्तम्, इदानीं शृणु यथावत् वक्ष्यामि। त्रेतायाः आरम्भे ब्रह्मणा प्रेरितौ मनु: सप्तर्षयश्च वेदधर्मं स्मार्तधर्मं च समाख्यातवन्तः। सप्तर्षयः श्रौतधर्मं विवाहाग्निहोत्रादिकं च, ऋग्यजुःसामवेदसंबद्धं च प्रवेदयन्। मनुः स्वयंभुवः तु स्मार्तधर्मं आचारप्रधानं, परंपरया प्राप्यं, वर्णाश्रमसंयुक्तं च न्यवेदयत्। सत्येन ब्रह्मचर्येण स्वाध्यायेन तपसा च, तथा तैः महर्षिभिः परं तपः कृत्वा धर्मः स्थाप्यते। त्रेतायाः आरम्भे सप्तर्षिभ्यः मनोः च, किञ्चित् अजानता, किञ्चिद् जानता च, एवं प्रवृत्तम्। तारकादिदृष्टिभिः मन्त्राः वृद्धिं गताः; आद्ये कल्पे त एव देवेषु स्वयमेव प्रादुर्भूताः। ततः सिद्धेश्वरादिषु मन्त्रयोगः प्रवर्तते; पूर्वकल्पेषु सहस्रशः मन्त्राः अभवन्, पुनः तेषां मूर्तिषु दृश्यन्ते। ऋग्यजुःसामाथर्वणमन्त्राः सप्तर्षिभिः उक्ताः, मनुना च स्मार्तधर्मः स्थापितः। त्रेतायाः आरम्भे वेदाः एकत्रिताः धर्मस्य एकैकमूलम् अभवन्; किन्तु आयुषः संकोचात् द्वापरे त एव विभागिताः। ऋषयः तपसा अहर्निशं वेदान् अधीतवन्तः। दिव्या वेदाः अनाद्यन्ताः, स्वयंभुवा पूर्वं सर्वाङ्गसम्पन्नाः स्वधर्मे प्रतिष्ठिताः; प्रत्येकयुगे धर्मानुसारं ते परिवर्तन्ते, स्वधर्मः च वेदप्रोक्तः युगभेदेन विभिन्नः भवति। क्शत्रियाणां दीक्षा, वैश्यानां हविर्दानयज्ञः, शूद्राणां सेवा, ब्राह्मणानां स्वाध्याययज्ञः इति विधानम्। त्रेतायां वर्णाः धर्मपालिनः, कर्मशीलाः, सन्तानवन्तः, समृद्धाः, सुखिनश्च अभवन्। ब्राह्मणैः ब्राह्मणाः, क्शत्रियैः क्शत्रियाः, वैश्यैः वैश्याः प्रतिष्ठिताः; शूद्राः ताननुसरन्ति, परस्परं पालयन्ति। तेषां स्वभावः शुभः, धर्मः वर्णाश्रमाश्रितः; मनसा, वाचा, कायेन, त्रेतायां कर्म प्रवृत्तिः अखण्डा, सफलाऽभवत्। दीर्घायुषः, सुन्दररूपः, बलवान्, बुद्धिमान्, स्वस्थः, धर्मनिष्ठः—एते सर्वे त्रेतायां सर्वसामान्याः। ब्रह्मणा तेषां वर्णाश्रमव्यवस्था, संहितामन्त्राः, आरोग्यं, धर्मश्च स्थापितम्। ब्रह्मपुत्रैः ऋषिभिः संहितामन्त्राः, देवैः यज्ञः च स्थापितः। स्वायम्भुवे मन्वन्तरे जगत्कर्तृभिः इन्द्रेण सह यज्ञाः प्रथमं कृताः, सर्वोपकरणैः, श्वेतवस्त्रधारिभिः ऋत्विग्भिः, विजयी कर्मभिः, सर्वद्रव्यसम्पन्नैः। सत्यम्, स्वाध्यायः, तपः, दानम् एषः आद्यः धर्मः; धर्मे क्षीणे शाखाधर्मः वर्धते। तदा वीराः, दीर्घायुषः, महाबलिनः, दण्डं परित्यज्य, महायोगिनः, यज्ञशीलाः, ब्रह्मवादिनः जायन्ते। तेषां पद्मपत्रनयनाः, विशालवदनाः, स्थूलदेहाः, सिंहवक्षसः, महाबलिनः, मदोन्मत्तगजगमना इति लक्षणानि। त्रेतायां सार्वभौमाः सम्राटः महाधनुर्धराः, सर्वलक्षणसम्पन्नाः, वटवृक्षाकारदेहाः। परम्परया बाहवः वटसदृशाः, व्यामः वटस्य प्रमाणम्; यस्य तेन समोन्नतिः, तस्य देहविस्तारः वटपरिधिसमानः इति स्मृतम्। सप्तरत्नानि स्मृतानि—चक्रं, रथः, मणिः, पत्नी, निधिः, अश्वः, गजः—एते स्वायम्भुवे मन्वन्तरे। प्रत्येकमन्वन्तरे, अतीतेऽनागते च, विष्णोः अंशेन भूमौ सार्वभौमाः सम्राटः जायन्ते। यत् किञ्चित् अतीते, वर्तमानं, भविष्यद्वा त्रेतायुगेषु अस्ति, तेषु सर्वेषु सार्वभौमाः सम्राटः जायन्ते। एतेषां राज्ञां मध्ये चत्वारि शुभानि अद्भुतानि दृश्यन्ते—बलं, धर्मः, सुखं, श्रीः। परस्परविरोधं विना राजा समं धनं, धर्मं, कामं, कीर्तिं, जयञ्च प्राप्नोति। ऐश्वर्येण, बलवत्त्वेन, ज्ञानतपसा च, ते ऋषीनपि अतिक्रान्ताः। स्वबलात् दानवान् मानवान् च विजित्य, मानुषलक्षणैः युक्ताः भवन्ति। तेषां केशाः ललाटे व्यवस्थिताः, जिह्वा शुद्धिकरी, श्यामवर्णाः, चत्वारि दंता, उन्नतान्वयाः, ऊर्ध्वगामिन्यः शक्तयः। जानुपर्यन्तबाहवः, तालपत्रकराः, वृषसदृशदेहाः, मितवक्षसः, सिंहस्कन्धाः। पादयोः चक्रमत्स्यचिह्नानि, हस्तयोः शंखपद्मचिह्नानि; पंचाशीतिसहस्रवर्षपर्यन्तं जीवन्ति, जरारोगवर्जिताः। सर्वभौमानां चत्वारः गमनमार्गाः अविच्छिन्नाः—आकाशे, समुद्रे, पाताले, पर्वते च। यज्ञः, दानम्, तपः, सत्यम्—एते त्रेतायाः धर्माः; तत्र वर्णाश्रमभेदेन धर्माचरणं, शासनाय दण्डनियमः प्रवर्तते। सर्वे जनाः हृष्टबलाः, व्याधिवर्जिताः, पूर्णचित्ताः; त्रेतायां वेदः चतुर्धा, जनानां त्रिसहस्रवर्षायुः निश्चितम्। सुतपौत्रैः परिवृताः, क्रमेण निधनं प्राप्नुवन्ति। एवं त्रेतायुगे स्थितिः; अधुना त्रेतायाः गणनां शृणु।