शृणु, धर्मनिष्ठे, युगानां गणनां च महान्तं प्रवाहं यथा शास्त्रे निर्दिष्टम्। कलियुगस्य मानवमात्रेण गणिते, चत्वारि नियुतानि वर्षाणि तत्र, द्वात्रिंशत्सहस्राणि च अधिकानि सन्ति। एवं मानवगणनया कलियुगः प्रतिपादितः। चतुर्युगक्रमः, सन्ध्याः सन्ध्यांशैः सह, मानवगणनया निरूपितः। एष चतुर्युगचक्रः, अतिरिक्तवर्षैः सहितः, एकसप्तत्यैकः कथ्यते; कृतत्रेताद्यैः समाहितः, मन्वन्तरनाम्ना प्रसिद्धः। मन्वन्तरस्य गणनां मानवगणनया शृणु; द्विजातिभिः तस्य संख्या एकत्रिंशत्कोटयः इति गण्यते। शतसहस्रं च तत्र, भागशः विभक्तम्; द्वात्रिंशत्सहस्रं च, अष्टशतं च गण्यते। अष्ट्युत्तरवर्षाणि, षडधिकमासाः च; एषा मन्वन्तरस्य मानवगणनया निर्दिष्टा। दिव्यगणनया मन्वन्तरान्तरं वक्ष्यामि; शतसहस्रं इति गण्यते। चत्वारिसहस्रं मन्वन्तरकालः उच्यते; युगैः सहितः मन्वन्तरकालः प्रतिपाद्यते। चतुर्युगचक्रः, अतिरिक्तवर्षैः सहितः, सप्तत्यैकः क्रमशः; पूर्णं यदा भवति, मन्वन्तरः इति कथ्यते। ज्ञातारः वदन्ति, कल्पः एतस्य चतुर्दशगुणः; तदनन्तरं महाप्रलयः सम्पूर्णप्रलयः भवति। कल्पस्य मापनं द्विगुणं गण्यते; चतुर्युगचक्रः कृतत्रेताद्यैः सम्यक् व्याख्यातः। त्रेतायाः सृष्टिं वक्ष्यामि, द्वापरकलियुगयोः च; तयोः संयुक्तयोः पृथक् वक्तुं न शक्यते। एष विषयः, यथाक्रमं आगतः, अहं अपि द्वयुगयोः न उक्तवान्, ऋषिवंशव्यग्रत्वात्, क्रमशः एव। शेषं त्रेतायां न उक्तम्; अधुना उक्तवान् शृणु। त्रेतायाः आरम्भे, मनुः सप्तर्षयः च, ब्रह्मणा प्रेरिताः, वैदिकं स्मार्तं च धर्मं प्रतिपादितवन्तः। सप्तर्षयः श्रौतधर्मं प्रतिपादितवन्तः, विवाहाग्निसंस्कारादिकं, ऋग्यजुःसामसंग्रहैः समृद्धम्। मनुः स्वायम्भुवः तु स्मार्तधर्मं प्रतिपादितवान्, आचारलक्षणं, परम्परया प्राप्तं, वर्णाश्रमप्रथायुतम्। सत्येन ब्रह्मचर्येण, स्वाध्यायेन तपसा च, तैः ऋषिभिः, यथाक्रमं, तपोबलात् धर्मः संस्थापितः। त्रेतायाः आरम्भे, सप्तर्षिभिः मनुना च, अनायासेन कदाचित् च, एवं अभवत्। तारकादिदृष्ट्या मन्त्राः अभिवृद्धाः; प्रथमकल्पे स्वयमेव देवेषु प्रकटिताः। ततः सिद्धाद्यधिकारिभिः मन्त्रयोगः प्रचलितः; पूर्वकल्पेषु सहस्रशः मन्त्राः प्रकटिताः, पुनः स्वस्वरूपे स्थिताः। ऋग्यजुःसामथर्वणमन्त्राः, सप्तर्षिभिः निर्दिष्टाः; मनुः तु स्मार्तधर्मं प्रतिपादितवान्। त्रेतायाः आरम्भे वेदाः एकीकृताः, धर्मस्य आधारः; आयुषः संक्षेपात् द्वापरे तु विभक्ताः। ऋषयः तपसा अहर्निशं वेदान् अधीतवन्तः। दिव्याः वेदाः अनाद्यन्ताः, पूर्वं स्वयम्भुवा प्रतिपादिताः, अङ्गैः सहिताः, स्वधर्मे प्रतिष्ठिताः; प्रत्येकयुगे धर्मानुसारं परिवर्तन्ते, वेदविहितः स्वधर्मः युगभेदेन भिन्नः। अभिषेकयज्ञः क्षत्रियाणां, हविर्यज्ञः वैश्यस्य, सेवायज्ञः शूद्रस्य, पाठयज्ञः ब्राह्मणस्य। ततः त्रेतायां वर्णाः उत्पन्नाः, धर्मनिष्ठाः, कर्मकर्ता, सन्ततिवन्तः, संपन्नाः, सुखिनः च। ब्राह्मणैः ब्राह्मणाः, क्षत्रियैः क्षत्रियाः, वैश्यैः वैश्याः स्थापिताः, शूद्राः तान् अनुगच्छन्ति, परस्परं पोषयन्तः। तेषां स्वभावः शुभः, धर्मः वर्णाश्रमाधारितः; मनसा, वाचा, हस्तकर्मणा, त्रेतायां कर्मारम्भः अखण्डः, सफलः च। दीर्घायुः, सुशरीरः, बलवान्, बुद्धिमान्, आरोग्यवान्, धर्मनिष्ठः—एषा त्रेतायां सर्वेषां सामान्यः। ब्रह्मणा वर्णाश्रमव्यवस्था संस्थापिता, संग्रहाः मन्त्राः, आरोग्यं धर्मः च। ब्रह्मपुत्रैः ऋषिभिः मन्त्रसंग्रहाः, देवैः यज्ञः संस्थापितः। स्वायम्भुवे मन्वन्तरे, विश्वसृजः प्रथमं यज्ञं कृतवन्तः, महेन्द्रेण सह, सर्वोपकरणैः, शुक्लवस्त्रधारिभिः, विजयकर्मणा, सर्वद्रव्यसम्पन्नैः। सत्यं, स्वाध्यायः, तपः, दानं—एषः मूलधर्मः; धर्मस्य हानौ शाखाधर्मः वर्धते। तदा वीराः, दीर्घायुः, महाबलः, दण्डवर्जितः, योगिश्रेष्ठः, यज्ञकर्ता, ब्रह्मवादिनः जन्म लभन्ते। तेषां नेत्राणि पद्मपत्रसमानि, विशालवदनः, दृढशरीरः, सिंहवक्षाः, महाबलः, मदोन्मत्तगजगमनः च। त्रेतायां सार्वभौमाः सम्राजः, महाधनुष्मन्तः, सर्वलक्षणसम्पन्नः, वटवृक्षाकारशरीरः। परम्परया, भुजाः वटसदृशाः उच्यन्ते; वटमितिः 'व्यामः' इति; यः तेन मितेन उन्नतः, तस्य शरीरगौरवं वटपरिधिसदृशम्। सप्तरत्नानि कथ्यन्ते—चक्रं, रथः, मणिः, पत्नी, निधिः, अश्वः, गजः—पूर्वस्वायम्भुवे मन्वन्तरे। प्रत्येकमन्वन्तरे, अतीतेऽनागते च, सार्वभौमाः पृथिव्यां विष्णोः अंशेन जायन्ते। यद् यत्र अस्ति, आसीत्, भविष्यति च, त्रेतायुगेषु सर्वेषु, सार्वभौमाः जायन्ते। तेषां राज्ञां मध्ये, चत्वारि शुभानि अद्भुतानि प्रकटन्ते—बलम्, धर्मः, सुखम्, ऐश्वर्यम्।