भारतवर्षे, ऋषिभिः चतुर्विधा युगाः कथिताः—कृत, त्रेता, द्वापर, कलि; एवं युगचतुष्टयं सञ्जातम्। आदौ कृतयुगः, ततः त्रेतायुगः, अनन्तरं द्वापरयुगः, अन्ते कलियुगः—एवं युगक्रमः निर्दिष्टः। कृतयुगस्य चतुर्सहस्राणि वर्षाणि सन्ति, तस्य सन्ध्या-सन्ध्यांशौ तद्वत् एव। अन्येषु त्रिषु युगेषु, सन्ध्या-सन्ध्यांशैः सह, सहस्राणि शतानि चतुर्थांशेन न्यूनानि भवन्ति। युगविद्या-विचक्षणैः त्रेतायुगं त्रिसहस्रवर्षाणि इति निर्दिष्टम्; तस्य सन्ध्यायाः त्रिशतानि, सन्ध्यांशः सन्ध्यायाः तुल्यः। द्वापरयुगं द्विसहस्रवर्षाणि, चतुर्शतानि सन्ध्यायाः सन्ध्यांशस्य च; कलियुगं सहस्रवर्षाणि, द्विशतानि सन्ध्या-सन्ध्यांशस्य च। एवं, कृत, त्रेता, द्वापर, कलि—एतेषां चतुर्णां युगानां द्वादशसहस्रवर्षाणि गणनायाः प्रसिद्धानि। मानुषवर्षेषु युगगणना श्रूयते—दश नियुतानि, द्वे अधिके, पञ्च गणिते; एवं कृतयुगं अष्टाविंशतिसहस्रवर्षाणि। त्रेतायुगस्य गणना—एकं प्रायुतं, पुनः द्वे नियुते; षण्णवति-सहस्रवर्षाणि, त्रेतायुगगणना मानुषेषु प्रसिद्धा। द्वापरयुगस्य मानुषवर्षाणि अष्टशतसहस्राणि, चतुःषष्टिसहस्रवर्षाणि द्वापरयुगगणना। कलियुगस्य वर्षाणि चतुर्णि नियुतानि, द्वात्रिंशतिसहस्रवर्षाणि; इदं कलियुगं मानुषगणनया निर्दिष्टम्। एवं चतुर्विधं युगचक्रम् मानुषगणनया, सन्ध्या-सन्ध्यांशैः सहितम्, एकीभूतं। युगचक्रस्य एतत्, अधिकवर्षैः सहितम्, एकसप्तत्येकं इति प्रसिद्धम्; कृत, त्रेता, द्वापर, कलि—एषु संयुक्तं, मन्वन्तरः इति कथ्यते। मन्वन्तरस्य मानुषगणना श्रूयते—एकत्रिंशत्कोटयः द्विजैः गणिताः, दशशतसहस्राणि, द्वात्रिंशतिसहस्राणि, अष्टशतानि, अशीतिवर्षाणि, षड्वार्षिकानि मासाः; एषा मन्वन्तरस्य मानुषगणना। दैवगणनया मन्वन्तरयोः अन्तरं कथ्यते—शतसहस्राणि गणितानि; चत्वारिंशतिसहस्राणि मन्वन्तरकालः, युगैः सहितः। युगचक्रं सहितं, अधिकवर्षैः, सप्तत्येकं इति; क्रमशः समाप्ते, मन्वन्तरः इति कथ्यते। ज्ञातारः कथयन्ति—एकं कल्पं चतुर्दशगुणितं मन्वन्तरं; ततः सर्वसंहारः, महाप्रलयः। कल्पस्य गणना द्विगुणा, युगचक्रस्य स्पष्टीकरणं—कृत, त्रेता युगयोः सहितम्। त्रेतायुगस्य, द्वापरयुगस्य, कलियुगस्य सृष्टिं अपि वर्णयामि; द्वयोः संयुक्तयोः पृथक्तया वर्णनं न शक्यते। एषा विषयवृत्तिः यथाक्रमं प्राप्ता, अहं अपि द्वयुगयोः न उक्तवान्, ऋषिवंशे व्यग्रः सन्, क्रमशः। त्रेतायाम् शेषं न उक्तम्; अधुनैव वक्ष्यामि—शृणु। त्रेतायुगस्य आरम्भे, मनु: सप्तर्षयः च, ब्रह्मणा प्रेरिताः, वेदधर्मं स्मार्तधर्मं च उद्घोषयामासुः। सप्तर्षिभिः श्रौतधर्मः प्रकटितः, विवाह, अग्नि, ऋग्यजुःसामसंग्रहादिषु बहुलः। मनुः स्वायम्भुवः स्मार्तधर्मं प्रकटितवान्, आचारप्रधानं, परम्परया प्राप्तम्, वर्णाश्रमाचारसम्बद्धम्। सत्यम्, ब्रह्मचर्यम्, स्वाध्यायः, तपः, तथा ऋषिणां तपसा, यथाक्रमं, धर्मः संस्थितः। त्रेतायुगस्य आरम्भे, सप्तर्षिभिः मनुना च, अजानताम्, एकदा जानताम् च, एवं जाता। मन्त्राः तारकादिदृष्टिभिः वृद्धाः, प्रथमकल्पे, देवेषु स्वयम् प्रकटिताः। ततः अधिकारिभिः, सिद्धादिषु, मन्त्रयोगप्रवृत्तिः; पूर्वकल्पेषु सहस्रशः मन्त्राः प्रकटिताः, पुनः तेषां रूपेषु स्थिताः। ऋग्यजुःसामनथर्वणमन्त्राः, सप्तर्षिभिः उद्घोषिताः, मनुना स्मार्तधर्मः प्रकटितः। त्रेतायुगस्य आरम्भे, वेदाः संयुक्ताः, धर्मस्य एकमूलम्; आयुषः संयमात् द्वापरे वेदविभागः। ऋषयः तपसा, दिवानिशं वेदान् अधीयन्ते। दिव्याः वेदाः अनाद्यन्ताः, पूर्वं स्वयम्भूना उद्घोषिताः, सर्वाङ्गसम्पन्नाः, स्वधर्मे स्थिताः; प्रत्येकयुगे धर्मानुसारं परिवर्तन्ते, वेदप्रोक्तः स्वधर्मः युगानुसारं भिन्नः। उपनयनयज्ञः क्षत्रियाणां, हविर्यज्ञः वैश्यानां, सेवायज्ञः शूद्राणां, स्वाध्याययज्ञः ब्राह्मणानां। त्रेतायाम् वर्णाः उत्पन्नाः, धर्मपालिनः, कर्मकर्तारः, सन्तानयुक्ताः, समृद्धाः, सुखिनः। ब्राह्मणाः ब्राह्मणैः, क्षत्रियाः क्षत्रियैः, वैश्याः वैश्यैः, शूद्राः तान् अनुगच्छन्ति, परस्परं पोषयन्ति। तेषां स्वभावः शुभः, धर्मः वर्णाश्रमाधारितः; मनसा, वाचा, हस्तकर्मणा, त्रेतायाम् कर्मारम्भः अविच्छिन्नः, सफलः। दीर्घायुः, उत्तमरूपः, बलम्, बुद्धिः, आरोग्यम्, धर्मः—एते सर्वे त्रेतायाम् समानाः। ब्रह्मणा तेषां वर्णाश्रमव्यवस्था स्थापिता, संग्रहाः मन्त्राः, आरोग्यम्, धर्मः च। संग्रहाः मन्त्राः, ब्रह्मपुत्रैः ऋषिभिः, देवैः यज्ञः संस्थापितः। एवं भारतवर्षे, युगचतुष्टयं, तेषां गणनाः, धर्मव्यवस्था, वेदविभागः, मन्त्रप्रवृत्तिः, वर्णाश्रमाचारः, त्रेतायुगस्य आरम्भे, सप्तर्षिभिः मनुना च, ब्रह्मणा प्रेरिताः, धर्मस्य संस्थापनम् इति कृतम्।