श्रूयताम्, द्विजश्रेष्ठ, कालविभागस्य दिव्यपितृमानुष्यमानं पुण्यं आख्यानम्। मनुष्याणां तु त्रिंशत् मासाः एकः पितृणां मासः कथ्यते; तत्र त्रिशत् षष्टिः मासाः पितृणां संवत्सरः, मनुष्यगणनया ज्ञायते। मनुष्यगणनया शतं वर्षाणि गण्यन्ते; पितृभिः तु एते त्रिवर्षः द्वादशमासः इति पितृगणनया निर्दिष्टम्। लोके मनुष्यसंवत्सरः एवं भवति; स एव दिव्यदिनरात्रिः वेदविधिना उद्घोषितः। देवानां तु दिनरात्रिः एकः संवत्सरः भवति; तत्र दिनं उत्तरायणगमनं सूर्यस्य, रात्रिः दक्षिणायनगमनं; एवं दिव्यदिनरात्रिः गण्यते। त्रिंशत् संवत्सराः एकः दिव्यमासः उच्यते; शतं मनुष्यवर्षाणि त्रयः दिव्यमासाः; एवं गणना, एवं दिव्यनियमः। त्रिशत् षष्टिः वर्षाणि, षष्टिः च, एकः दिव्यसंवत्सरः मनुष्यगणनया उद्घोषितः। त्रिसहस्रं वर्षाणि, त्रिंशत् च, सप्तर्षिसंवत्सरः कथ्यते। नवसहस्रं वर्षाणि, नवति च, ध्रुवसंवत्सरः कथ्यते। षट् त्रिसहस्रं वर्षाणि, षष्टिसहस्रं च, एकसहस्रं दिव्यवर्षाणि विज्ञायते। एवं ऋषिभिः गीतं, द्विजश्रेष्ठ, दिव्यगणनया; दिव्यगणनया एव युगसंख्या स्थाप्यते। भारते भूमौ ऋषयः चत्वारः युगाः उक्तवन्तः—कृतं, त्रेता, द्वापरं, कलिः; एवं चतुर्विधं युगसमूहः। आदौ कृतयुगं, ततः त्रेतायुगं, ततः द्वापरयुगं, अन्ते कलियुगं; एवं युगविभागः। कृतयुगे चतुर्सहस्रं वर्षाणि इति कथ्यते; तस्य सन्ध्याः सन्ध्यांशः च तुल्यः। अन्येषु त्रिषु युषु, सन्ध्याः सन्ध्यांशः च, सहस्राणि शतानि चतुर्थांशेन न्यूनानि। युगगणनं विद्वांसः त्रेतायुगं त्रिसहस्रं वर्षाणि इति कथ्यन्ति; तस्य त्रिशतं सन्ध्यायाः, सन्ध्यांशः सन्ध्यायाः तुल्यः। द्वापरयुगं द्विसहस्रं वर्षाणि, चतुःशतं सन्ध्यायाः सन्ध्यांशः च; कलियुगं सहस्रं वर्षाणि, द्विशतं सन्ध्यायाः सन्ध्यांशः शेषः च। एवं द्वादशसहस्रं वर्षाणि युगगणना—कृत, त्रेता, द्वापर, कलि—एतेषां चत्वारः। अधुना शृणु, मनुष्यवर्षाणां संख्या—दश नियुताः, द्वे च, पञ्च गणनया; अष्टविंशतिसहस्रं वर्षाणि कृतयुगं कथ्यते। एवं एकः प्रयुतः, द्वे नियुताः पुनः; षण्णवति सहस्रं वर्षाणि—त्रेतायुगं मनुष्येषु ज्ञायते। अष्टशतसहस्रं वर्षाणि द्वापरयुगाय, चतु:षष्टिसहस्रं तस्य गणना। चत्वारि नियुतानि वर्षाणि कलियुगाय, द्वात्रिंशतिसहस्रं गणनया; कलियुगं मनुष्यगणनया उद्घोषितम्। एवं चतुर्विधं युगक्रमं मनुष्यगणनया, चतुर्विधं युगगणना सन्ध्याः सन्ध्यांशैः सह। एष युगचतुष्टयं, अधिकवर्षैः सह, एकोनसप्ततिः कथ्यते; कृत, त्रेता, द्वापर, कलि, एष मन्वन्तरः इत्युच्यते। अधुना शृणु, मनुष्यगणनया मन्वन्तरस्य गणना—एकत्रिंशत्कोटयः द्विजैः गण्यन्ते। दशशतसहस्रं, विभागेन, द्वात्रिंशतिसहस्रं, अष्टशतं च गणनया। अष्ट्युत्तरं, षट् मासाः च—मन्वन्तरस्य गणना मनुष्यगणनया उद्घोषिता। अधुना दिव्यगणनया मन्वन्तरान्तरं कथयामि—शतसहस्रं गणनया। चत्वारिसहस्रं मन्वन्तरकालः उच्यते; मन्वन्तरकालः युगैः सह उद्घोषितः। एष युगचतुष्टयं, अधिकवर्षैः सह, एकोनसप्ततिः एव; क्रमशः पूर्णे मन्वन्तरः इत्युच्यते। ज्ञात्वा, कल्पः चतुर्दशगुणः इति कथ्यते; ततः सर्वसंहारः भवति, महाप्रलयः इति। कल्पस्य गणना द्विगुणा, गणनया; युगचतुष्टयं उक्तम्—कृत, त्रेता युगौ अपि। अधुना त्रेतायुगस्य सृष्टिं कथयामि, द्वापरं कलिं च; द्वयं सह सञ्जायते, पृथक् वक्तुं न शक्यते। एष विषयः, यथाक्रमम् आगतः, अहं अपि द्वयुगे न उक्तवान्, ऋषिवंशव्यग्रः इत्यतः, क्रमशः। शेषं त्रेतायुगे न उक्तम्; अधुना कथयामि—शृणु। त्रेतायुगस्य आरम्भे, मनुः सप्तर्षयः च, ब्रह्मणा प्रेरिताः, वेदधर्मं स्मार्तधर्मं च उद्घोषयन्ति। सप्तर्षयः श्रौतधर्मं प्रकटयन्ति, विवाहाग्निसंस्कारादि विषयैः, ऋग्यजुःसामसंग्रहैः समृद्धम्। मनुः स्वायम्भुवः तु स्मार्तधर्मं उद्घोषयति, आचारलक्षणं, परम्परया प्रदत्तम्, वर्णाश्रमाचारैः संयुक्तम्। सत्येन, ब्रह्मचर्येण, अध्ययनतपसा च, तथा तीव्रतपसा तेषां ऋषीणां, यथाक्रमम् एव। त्रेतायुगस्य आरम्भे, सप्तर्षिभिः मनुना च, अनायासेन, एकदा चायासेन, एवं अभवत्। ताः मन्त्राः तारकादिदृष्टिभिः वृद्धिम् प्राप्ताः; प्रथमकल्पे देवेषु स्वयम् अभिव्यक्ताः। ततः, प्रमाणेषु, सिद्धेषु च अन्येषु, मन्त्रयोगः प्रवर्तते; पूर्वकल्पेषु ताः मन्त्राः सहस्रशः प्रकटिताः, पुनः तेषां मूर्तिषु वर्तन्ते। एवं, द्विजश्रेष्ठ, कालस्य, युगस्य, धर्मस्य, गणनायाः, ऋषिवंशस्य च पुण्यम् आख्यानम्।