एवं ब्रह्मचर्येण तपसा यज्ञेन च, पृथिव्याम् अपत्येन, श्राद्धेन, अधीयानः, अन्नदानेन च—एतेन सप्तधा विधिना पितॄणां तृप्तिः साध्यते। ये तु एषु कर्मसु सक्ताः भवन्ति, ते देहपातपर्यन्तं देवैः सोमपैः सह स्वर्गं प्राप्त्वा, तत्र पितॄन् पूजयन्तः मुदमाप्नुवन्ति। एष एव सुप्रसिद्धः पन्थाः सन्तानवतां श्राद्धकर्मिणां च, यत्र सगोत्रियैः बन्धुभिः तेषां कृते हविः दीयते। ये च मासिकश्राद्धं भुञ्जते, ते सोमलोकस्थितान् पितॄन् अतिक्रामन्ति; मानवाः पितरः एव मासिकश्राद्धभोजिनः। अन्ये पुनः, ये मिश्रकर्मजन्मनः, आश्रमधर्मात् पतिताः, स्वधा-स्वाहा-विहीनाश्च, ते देहान् हित्वा दुःखस्थले पतित्वा, यमस्यालये प्रेतत्वं प्राप्य, स्वकृतक्लेशान् विलपन्तः पीडां प्राप्नुवन्ति। दीर्घाः अतीव कृशाः, विकीर्णकेशाः, नग्नाश्च, क्षुधापिपासया पीडिताः, ते इतस्ततः विचरन्ति। सर्वासु नद्यः, सरः, तडागानि, पद्मवनानि च—तेषु ते परान्नलोलुपाः, इतस्ततः सञ्चरन्ति। ये च यम्यानि स्थानानि पतिताः—शाल्मलीवृक्षः, वैतरणी, कुम्भीपाककुण्डः, दग्धमरुस्थलम् इत्यादिषु—स्वकर्मभिः क्षिप्ताः, तत्र खड्गपत्रवने च, तत्र दुःखार्तानां, अनिद्राणां मध्ये, ते वसन्ति। ये तु अन्येषु लोकेषु स्थिताः, येषां स्वजनैः पृथिव्याम् उदककृत्यं नामगोत्रयुक्तं त्रिपिण्डं दीयते, तेषां पितॄणां तृप्तिः तदन्नेन सम्पद्यते। ये च श्राद्धं न लभन्ते, यम्यस्थलेषु पञ्चधा नष्टाः, ये च पश्चाद् स्थावरयोनिṣu प्रविशन्ति, तेषां स्वकर्मानुसारं तत्र तत्र यथायोग्यं आहारः लभ्यते। यत्र यत्र श्राद्धकाले, विधिना, पात्रे अन्नं दीयते, तत्र तत्र ते तृप्तिं प्राप्नुवन्ति। यथा वियुक्तगवां मध्ये वत्सः मातरं प्राप्नोति, तथा श्राद्धमन्त्रेण हविः स्वपात्रं प्राप्नोति। एवं मनुः निर्दोषश्राद्धस्य श्रद्धया कृतस्य फलसिद्धिं उक्तवान्, सनत्कुमारश्च दिव्यदृष्ट्या एवमुक्तवान्। यो हि पितॄणां आगमन-गमनं च जानाति, श्राद्धस्य च सिद्धिं, स एव ब्रूते—कृष्णपक्षः पितॄणां हिताय, शुक्लपक्षः स्वप्नरात्रये। एवमेताः पितरः देवाः, देवाश्च पितरः; परस्परं स्वर्गे पितरः देवाश्च। पितरः एव देवाः, मानवाः अपि पितरः; पिता, पितामहः, प्रपितामहः च। एवं सोमपाः पितॄणां क्षेत्रं कथितम्; एषा पितॄणां महिमा पुराणेषु प्रतिष्ठिता। सोमस्य, सूर्यस्य, ऐलस्य च ऐक्यं, पितॄणां श्रद्धया प्राप्तिः चोक्तम्। उत्सवकालः, यम्यस्थानानि च संक्षेपेण निवेदितानि; एषा सनातनी सृष्टिः। सर्वे दोषाः किञ्चित् वर्णिताः; सर्वथा तेषां गणनं न शक्यते, किं तु श्रेयः इच्छता श्रद्धया विश्वासः कर्तव्यः। एषा स्वायम्भुवस्य देवस्य सृष्टिः विस्तारतः क्रमशः मया व्याख्याता; किं अधिकं वक्तव्यम्? पूर्वस्य स्वायम्भुवविंशतिपर्याये यानि चत्वारि युगानि, तेषां स्वाभाविकं वर्णनं श्रोतुम् इच्छामि। पृथिव्याः, व्योम्नः च पूर्वं वर्णितम्; अधुना चतुर्णां युगानां कालमानं, गणनां, विस्तारं शृणु। मानुषमित्या संवत्सरः उत्पाद्यते; तेनैव गणनया चतुर्णां युगानां कालमानं, निमेषपरिमाणं, प्रमाणेन लब्धमानं वक्ष्यामि। पञ्चदश निमेषाः एका काष्ठा; त्रिंशत् काष्ठाः एका कला; त्रिंशत् कलाः एकः मुहूर्तः; त्रिंशद्भिः मुहूर्तैः एकं अहोरात्रं भवति। सूर्यः मानवेषु दिनरात्र्यौ विभागयति; रात्रिः सर्वभूतानां निद्रायै, दिवा कर्मणां क्रियायै च। पितॄणां तु अहोरात्रं एकः मासः; तत्र कृष्णपक्षः तेषां दिवा, शुक्लपक्षः रात्रिः, विश्रामाय। त्रिंशत् मानवमासाः पितॄणां मासः स्मृतः; त्रिशत् षष्टिः मासाः पितॄणां संवत्सरः, मानवगणनया। मानुषेण मानेन शतसंवत्सरः गण्यते; पितॄणां तु एते त्रयः वर्षाः द्वादश मासाश्च, पितृगणनया उक्तम्। लोके यः संवत्सरः मानवः स्मृतः, स एव दिव्याहोरात्रः वेदविहितः। देवतानां तु अहोरात्रं एकः संवत्सरः; तत्र दिवा उत्तरायणं, रात्रिः दक्षिणायनम्; एवं दिव्याहोरात्रगणना। त्रिंशत् संवत्सराः दिव्यः मासः स्मृतः; शतसंवत्सरः मानवः, त्रयः दिव्यमासाः; एवं गणना, दिव्यनियमः। त्रिशत् षष्टिः संवत्सराः षष्टिश्च, एकः दिव्यसंवत्सरः, मानवगणनया। त्रिसहस्राणि मानववर्षाणि त्रिंशच्च सप्तर्षिसंवत्सरः स्मृतः। नवसहस्राणि मानववर्षाणि नवतिश्च ध्रुवसंवत्सरः स्मृतः। षट् षष्टिः सहस्राणि मानववर्षाणि त्रिंशच्च, एकस्मिन् सहस्रदिव्यसंवत्सरे गण्यते, यथा संख्याज्ञैः उक्तम्। एवं ऋषिभिः दिव्यगणनया गीतम्, द्विजश्रेष्ठ; दिव्येनेव मानेन युगसंख्यानि निश्चितानि इति।