एवं चन्द्रतारकयोः सङ्गमेऽन्तरे द्वौ लवौ कालः कथ्यते। तिथीनाम् आयुः समं, होमस्य च वषट्कारस्य च समता विद्यते। यदा चन्द्रसूर्ययोः सङ्गमः प्रतिपक्षः वा भवति, पौर्णमास्यां च अमावास्यायां च, तदा पर्वद्वयम् द्विगुणं स्यात्। कुहुसिनिवालिसंयोगे द्वौ लवौ कालः स्मृतः; सूर्यस्य राहुसंयोगे च चन्द्रेण सह पर्वकालः कला इत्युच्यते। यतः पञ्चदशमे दिने चन्द्रः पूर्णः जायते, तस्मात् पञ्चदशकलाभिः पूर्णिमा सम्पूर्णा भवति दिनानां क्रमशः। अतः पञ्चदशमे दिने षोडशी कला नास्ति; एवं पञ्चदशमे दिने चन्द्रस्य क्षयः मया उक्तः। एवं सोमपायिनः सोमवर्धनाश्च पितरः ऋतवः संवत्सरश्चैव; तान् देवाः धारयन्ति। अधुना श्राद्धभुजः पितॄणां मार्गं, स्वरूपं, श्राद्धसिद्धिं च विस्तरेण कथयामि। गतिम् अप्रतिपत्तिं च पितॄणां न ज्ञायते, न पुनरागमनम्; तपसा प्रसिद्धेनापि, किं पुनः चक्षुषा स्थूलया। अत्रैतान् पितॄन् लोके देवपितॄणां पितरः स्मृताः; धर्मबलात् द्विजातिभिः तेषां योगः कथ्यते। अथवा, आश्रमधर्मेण, ज्ञाननिष्ठैः, अन्यैश्च श्रद्धया कृतकर्मसु तुष्टैः। ब्रह्मचर्येण, तपसा, यज्ञेन, पृथिव्यां प्रजननेन, श्राद्धेन, विद्यया, अन्नदानप्रकारेण—एवं सप्तभिः उपायैः। एषु कर्मसु रागयुक्ताः देहपाते पर्यन्तं प्रवर्तन्ते; देवैः पितृभिः चोष्णसोमपैः सह स्वर्गं प्राप्य, तत्र रमन्ते पितॄन् च पूजयन्ति। एषः प्रसिद्धः पन्थाः अपत्यवतां श्राद्धकृतां च; तेषां सगोत्रैः कृतं तर्पणं तेषां हिताय भवति। ये मासिकश्राद्धभुजः, ते सोमलोकस्थात् पितॄन् अतिक्रामन्ति; मानवाः एते मासिकश्राद्धभुजः स्मृताः। ये तु कर्मजन्मभिः मिश्राः, आश्रमधर्मात् पतिताः, स्वधास्वाहाविहीनाश्च—ते शरीरनाशात् दुःखस्थानं प्राप्ताः, यमस्य निकेतने प्रेतत्वं प्राप्य, स्वकृत्यं विलपन्तः, यातनास्थानं गच्छन्ति। दीर्घाः कृशाः च, विकीर्णकेशाः नग्नाश्च, क्षुधातृषार्ताः, इतस्ततः भ्रमन्ति। सर्वे नदीः, सरांसि, तडागानि, पद्मवनानि च—अन्येषां भोज्यलोलुपाः, इतस्ततः चालयन्ति। ये च यातनास्थानानि क्षिप्ताः—शाल्मलीवृक्षे, वैतरण्यां, कुम्भीपाककुण्डे, दह्यमानशर्करायाम्—स्वकर्मफलात् तीक्ष्णपत्रवनमध्ये, दुःखितानां, निद्राहीनानां मध्ये पतन्ति। अन्येषु लोकेषु स्थितानां, येषां बान्धवैः पृथिव्यां त्रीणि पिण्डदानानि नामगोत्रसहितानि दत्तानि, तानि तर्पणानि प्रेतलोके स्थितान् तृप्तिं यान्ति। ये तु तर्पणविहीनाः, पञ्चविधयातनास्थानेषु नष्टाः, तेषां कर्मानुसारतः स्थावरान्ते स्थितिः; पशुयोनिषु विविधेषु रूपेषु, यद्भोजनं तेषां तत्र, तदेव तेषु योनिषु लभ्यते। यदा यथाकालं यथार्हं विधिना श्राद्धं दत्तं, तदा तृप्तिं लभन्ते; यत्र यत्र तिष्ठन्ति, तत्र तदन्नं प्राप्नुवन्ति। यथा वृषोऽपि गोषु नष्टासु मातरं विन्दति, तथा श्राद्धकर्मणि मन्त्रेण तर्पणं स्वगृह्यं गच्छति। अत एव मनुना निर्दोषश्रद्धया कृतं श्राद्धं प्रभावति इति उक्तम्; सनत्कुमारोऽपि दिव्यदृष्ट्या तद्वदति। यः प्रेतानां आगमनगमनं च, श्राद्धस्य प्राप्तिं च वेत्ति, सः वदति—कृष्णपक्षः तेषां हिताय, शुक्लपक्षः स्वप्ननिशायै। एवं पितरः देवाः, देवाश्च पितरः; परस्परं स्वर्गे पितरः देवाश्च सन्ति। एते पितरः देवाः, मानवाः अपि पितरः; पितामहः, प्रपितामहः च तथा। एवं सोमपायिनां पितॄणां क्षेत्रं वर्णितम्; एषा पितॄणां महिमा पुराणे प्रतिष्ठिता। एवं सोमसूर्यैलसंयोगः, श्रद्धया पितॄणां प्राप्तिस्तृप्तिश्च वर्णिता। उत्सवकालः, यातनास्थानं च संक्षेपेणोक्तम्; एषा सनातनी सृष्टिः। सर्वे दोषाः किञ्चित् प्रकाशिताः; तेषां पूर्णं गणनं न शक्यते, परन्तु श्रेयः कामयमानः श्रद्धां कुर्यात्। एषा स्वायम्भुवस्य देवस्य सृष्टिः क्रमशः विस्तारतः मया कथिता; किं वा भूयः कथयामि? अथ, स्वायम्भुवान्तरे पूर्वे यानि चत्वारि युगानि, तेषां स्वाभाविकं वर्णनं विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि। पृथिव्याः च व्योम्नश्च पूर्वं वर्णितम्; अधुना चतुर्णां युगानां प्रमाणं, गणना, विस्तारः च शृणु। लौकिकमानेन मानवस्य संवत्सरः उत्पाद्यते; तेनैव मानेन अहं चतुर्णां युगानां गणनां, निमेषसममिति, प्रमाणैः सहितम् वक्ष्यामि। पञ्चदश निमेषाः एका काष्ठा, त्रिंशत् काष्ठाः एका कला, त्रिंशत् कलाः एको मुहूर्तः, त्रिंशता मुहूर्तैः एकं दिवसरात्रम्। सूर्यः दिवसरात्रं भजते मानवेषु; रात्रिः सर्वभूतानां निद्रायै, दिवा कर्मणां प्रवृत्तये। पितॄणां तु एकः मासः दिवसरात्रमिति; तत्र कृष्णपक्षः तेषां दिवा, शुक्लपक्षः रात्रिः विश्रामाय।