शृणुत, धर्मप्रियाः, अमावास्यायाः रहस्यं यथोक्तं मुनिभिः। यदा सूर्यश्चन्द्रमसौ तस्यां तिथौ तस्यैव नक्षत्रे एकत्र निवसतः, सा तु पञ्चदश्या रात्रौ अमावास्या इति कथ्यते। तस्यां च अमावास्यायां यदा तयोः संयोगः स्यात्, तदा तयोः साक्षात् दर्शनमपि भवति, तस्मात् सा ‘दर्श’ इति प्रसिद्धा। अमावास्यायाम् एव द्वौ लवौ सङ्क्रान्त्योः गण्येते, तं कालं द्व्यक्षरां ‘कुहू’ इति विदुः, स च उत्सवस्य सन्धिकालः स्मृतः। अमावास्यायां यदा चन्द्रमाः मध्यान्हात् परं दिवा दृश्यते, ततः पश्चात् रात्रौ सूर्यागमने चन्द्रमाः सहैव सूर्येण उदितः स्यात्, तदा सः प्रातःकाले एव दृश्यते। अथ यदा मध्यान्हात् परं सूर्यः द्वाभ्यां लवाभ्यां संयुक्तः अस्तं गच्छति, तदा शुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्यबिम्बात् प्रकटते। यदा तु द्वौ बिम्बौ परस्परं विमुच्येते, तयोर्मध्ये एव अन्वाहार्यहोमस्य दर्शवषट्क्रियायाश्च कालः स्यात्; एष ऋतूनां प्रारम्भः, अमावास्यायां च उत्सवकालः इति विज्ञेयम्। अमावास्यायां यदा चन्द्रमाः क्षीणः श्वेतश्च दिवा दृश्यते, तस्मात् सा दिवा अमावास्या सूर्यसन्निधौ इति गृह्यते। ‘कुहू’ इति कोकिलेन कथ्यते, यतः तस्मिन्काले तिथिः पूर्णा भवति; अतः सा अमावास्या ‘कुहू’ इति नाम्ना प्रसिद्धा। यदा तु चन्द्रमसः केवलं सूक्ष्मं शेषं दृश्यते, सिनीवाल्याः प्रमाणवत्, तदा अमावास्या सूर्ये प्रविशति; तस्मिन्काले सा ‘सिनीवाली’ इति कथ्यते। अनुमतिः, राका, सिनीवाली, कुहू—एते चत्वारः; तयोर्लवयोः कालः ‘कुहू’ इति स्मृतः, कुहू च तस्मात् प्रमाणात् ज्ञायते। एवं तिथिसङ्क्रान्त्योः कालः द्वौ लवौ इति प्रोक्तः; तिथीनां कालः तुल्यः, तथा हवनस्य वषट्कारश्च। यदा चन्द्रमाः सूर्येण सह संयोगे वा विरोधे वा, पूर्णमास्यां च अमावास्यायां च, तदा पर्वकालः द्विगुणः स्यात्। यदा कुहू-सिनीवाल्योः संयोगे द्वौ लवौ स्यात्, सूर्यनोडे च चन्द्रेण सह पर्वकालः कलाभिः परिमीयते। यतः पञ्चदश्यां चन्द्रमाः पूर्णः भवति, पूर्णिमा दशपञ्चकलाभिः दिनानां क्रमात् पूर्णा भवति। तस्मात् पञ्चदश्यां चन्द्रमसः षोडशी कला नास्ति; एवं पञ्चदश्यां चन्द्रमाः क्षीयते इति मया उक्तम्। एवं ते पितरः, सोमपाः देवाः, सोमवर्धनाः, ऋतवः संवत्सरश्च; देवाः तान् धारयन्ति। अधुना श्राद्धभुजां पितॄणां मार्गं, स्वरूपं, श्राद्धसंपत्तिं च विस्तरेण वक्ष्यामि। गच्छतः पितॄणां मार्गः न ज्ञायते, न च प्रतिनिवृत्तिः; तपसा प्रसिद्धेनापि, किं पुनः चक्षुषा स्थूलया। अत्र एते पितरः लौकिकाः देवपितरः स्मृताः; धर्मबलात् द्विजातिभिः तेषां संयोगः कथ्यते। अथवा आश्रमधर्मेण, ज्ञाने प्रतिष्ठितैः, अन्यैश्च श्रद्धया कृत्यैः तुष्टैः। ब्रह्मचर्येण, तपसा, यज्ञेन, पृथिव्यां सुतैः, श्राद्धेन, विद्या, अन्नदानं—एतेन सप्तधा। एतेषु कृत्येषु रागवन्तः, शरीरपातपर्यन्तं तिष्ठन्ति; देवैः सोमपैः पितृभिश्च, स्वर्गं प्राप्य, तत्र रमन्ते पितॄनर्चयन्ति। एष प्रसिद्धः पन्थाः पुत्रवतां श्राद्धकर्तॄणां च; तेषां बन्धुभिः कृतमर्पणं श्रेयस्करं भवति। ये मासिकश्राद्धभुजः, ते सोमलोकान् अतिक्रान्ताः; मानवाः पितरः मासिकश्राद्धभुजः एव। ये तु मिश्रकर्मणः, मिश्रयोनयश्च, आश्रमधर्मात् पतिताः, स्वधा-स्वाहा-विहीनाः—ते शरीरं त्यक्त्वा दुःखस्थानं प्राप्ताः, यमस्य निकेतने प्रेताः सन्तः, कृत्यं शोकन्तः, यातनास्थलमुपगच्छन्ति। दीर्घाः, अतीव कृशाः, विकीर्णकेशाः, नग्नाः, क्षुधापिपासया पीडिताः, ते इतश्चेतश्च विचरन्ति। सर्वे सरितः, सरांसि, पर्णिनः, पद्मिनीः च—तेषु ते परान्नलोलुपाः, इतस्ततः सञ्चरन्ति। ये तु यातनास्थानानि पतिताः—शाल्मलीतरुः, वैतरणी नदी, कुम्भीपाककुण्डः, दाहभूमिः—एषु च। स्वकर्मणा तिक्तपत्रवने पतिताः, दुःखिता निशाचराश्च, तत्र वसन्ति। ये च अन्येषु लोकेषु स्थिताः, तेषां बान्धवाः पृथिव्यां तिलौदनत्रयं नामग्रामेण ददाति, तद् तत्र प्रेतस्थले तिष्ठन्तं प्राप्नोति तृप्तिं च। ये च अर्पणविहीनाः, यातनास्थानेषु पञ्चधा नष्टाः, ये च पश्चात् स्थावरयोनिे स्थिताः, स्वकर्मणा। नानारूपेषु, जातिषु, पशुयोनिṣu, यदन्नं तेषां तत्र, तत्रैव तद्भवति। यदा श्राद्धकाले योग्ये दातव्ये नियतेन अन्नं दीयते, तदा तृप्तिः स्यात्; ये यत्र वसन्ति, तत्रैव तदन्नं प्राप्नुवन्ति। यथा वृषः सर्वेषु वृष्येषु मातरं लभते, तथा श्राद्धमन्त्रेण हविः स्वगम्यं लभते। एवं मनुः निर्दोषश्रद्धया कृतं श्राद्धं प्रभावान्वितं वदति; सनत्कुमारोऽपि दिव्यदृष्ट्या तद्वदति। यः पितृणां आगमन-गमनं, श्राद्धसंपत्तिं च जानाति, सः वदति—कृष्णपक्षः पितृणां हिताय, शुक्लपक्षः स्वप्नरात्र्यर्थं च। एवं पितरः देवाः, देवाः पितरश्च; परस्परं स्वर्गे पितरः देवाः चैव। पितरः देवाः, मानवाः अपि पितरः; पिता, पितामहः, प्रपितामहः अपि। एवं सोमपाः पितॄणां क्षेत्रं व्याख्यातम्; एष पितॄणां महिमा पुराणे प्रतिष्ठितः।