शृणु, धर्मप्रिय, सोममासस्य द्वितीयतिथ्यादारभ्य यावत्पक्षद्वयं, तत्र यथाक्रमं तिथिसंधिषु वह्निप्रदीपनकर्म विधीयते। तस्मात् तिथ्यादौ, विशेषतः प्रतिपदादारभ्य संधिषु, सायं चानुमत्यां च द्वौ लवौ काल इति निगद्यते; अपराह्णे च राकायाः कालो द्वौ लवाविति श्रूयते। कृष्णपक्षे तु अपराह्णात् सायं प्राप्ते पूर्णिमाकालः संज्ञायते। यदा सूर्यः व्यतीपाते रेखोपरि स्थितो भवति, तदा युगान्तमुपलभ्यते; चन्द्रमा च युगान्ते उदयं गच्छति, सः अपि रेखोपर्येव स्थितः। पूर्णिमायां व्यतीपाते यदा तयोः (सूर्यचन्द्रयोः) संयुक्तदर्शनं भवति तदा तिथ्यादौ तौ स्थितौ इति विज्ञेयम्। तस्मिन्नि समये सूर्यदर्शनं कृत्वा गणना कार्या; स एव यज्ञादिकर्मणां यथाकालः षष्ठमुहूर्तसंज्ञकः निर्दिष्टः। पूर्णिमारात्रौ रात्रिसंधिषु चन्द्रमा शुक्लपक्षे पूर्णो दृश्यते; तस्मात् पूर्णिमादिने रात्रौ चन्द्रमा पूर्णत्वं प्राप्नोति। यदा दिवा सूर्यचन्द्रौ परस्परव्यतीपाते पूर्णचन्द्रदर्शनं कुर्वन्ति, तदा अपराह्णे पूर्णिमातिथिरेव स्यात्। तस्मिन्काले पितरः देवैः सहिताः तं कालमनुमन्यन्ते, तस्मात् सः कालः 'अनुमति' इति कथ्यते; पूर्णत्वात् 'पूर्णिमा' इति प्रसिद्धम्। पूर्णिमारात्रौ चन्द्रमा अतीव प्रकाशते, तस्य वर्णात् अपि 'राका' इति कविभिः कथ्यते। यदा सूर्यचन्द्रौ एकनक्षत्रे स्थितौ, तदा तस्यां पञ्चदश्यां रात्रौ 'अमावास्या' इति संज्ञा। तस्यामेव अमावास्यायां यदा सूर्यचन्द्रयोः संयोगः भवति, तदा तद्विशेषदर्शनं 'दर्श' इति विख्यातम्। अमावास्यायां तिथिसंधिषु द्वौ लवौ काल इति निश्चितम्; स एव 'कुहू' इत्युच्यते, तस्मिन्काले उत्सवसंधिः कथ्यते। या अमावास्या दिवा मध्याह्नात् परं चन्द्रदर्शनं यत्र, अथ रात्रौ सूर्यागमनेन चन्द्रमा सूर्येण सहोदयः स्यात्, सा प्रातःकाले अमावास्या इति गण्यते। मध्याह्नात् परं सूर्येण द्वौ लवौ संगम्यास्तं गच्छति, तदा शुक्लपक्षचन्द्रमा सूर्यस्य मण्डलात् निष्क्रामति। यदा तयोः (सूर्यचन्द्रयोः) परस्परविमुक्तिः स्यात्, तयोर्मध्ये 'अन्वाहार्य' हविः च 'वषट्' उच्चारणस्य कालः, स एव ॠतुकालारम्भः, अमावास्यायां च उत्सवकालः। अमावास्यायां चन्द्रमा क्षीणः श्वेतः च दिवा दृश्यते, तस्मात् सा दिवा अमावास्या सूर्यसन्निधौ गण्यते। 'कुहू' इति काकैः प्रोक्तम्, तस्मिन्काले पूर्णत्वात्; अतः सा अमावास्या 'कुहू' इति संज्ञिता। यदा केवलं चन्द्रस्य लघुशेषः शिनिवाल्याः प्रमाणवत् शेषः स्यात्, अमावास्या सूर्ये प्रविशति; तदा 'शिनिवाली' इत्युच्यते। अनुमति, राका, शिनिवाली, कुहू—एते चत्वारः; द्वौ लवौ 'कुहू' इति, कुहू लवमात्रेण ज्ञायते। एवमेकैकस्य तिथिसंध्यन्तरं द्वौ लवौ इति, तिथिकालः समः, हविषां च वषटः च समकालः। यदा चन्द्रसूर्यौ संयुज्यते वा विपक्षे स्थितौ वा, पूर्णमायाम् अमावास्यायां च, तदा पर्वकालः द्विगुणः इति। कुहूशिनिवाल्योः संधिषु द्वौ लवौ कालः; सूर्यस्य नोडे च चन्द्रेण सह पर्वकालः कलाभिः गण्यते। चन्द्रमा पञ्चदश्यां पूर्णत्वं प्राप्नोति, तदा पूर्णिमा दशपञ्चकलाभिः सम्पन्ना; तिथिक्रमात्। तस्मात् पञ्चदश्यां षोडशी कला नास्ति; एवं पञ्चदश्यां चन्द्रस्य क्षयः मया उद्घोषितः। एवं पितरः ते सोमपायिनः देवाः, सोमवर्धनकृदः, ॠतवः संवत्सरश्च—देवा एव तान् धारयन्ति। अधुना तेषां श्राद्धभागिनां पितॄणां मार्गं, स्वरूपं, श्राद्धसाध्यं च प्रवक्ष्यामि। पितॄणां पथो न ज्ञायते, न च पुनरागमनं; तपसा प्रसिद्धेन अपि न, किं पुनः चक्षुषा। अत्रैव पितरः लौकिकाः देवपितरश्च; स्वधर्मबलात् द्विजातिभिः तेषां योगः कथ्यते। अथवा आश्रमधर्मेण स्थितज्ञैः, अन्यैश्च श्रद्धया कृतकर्मसु तुष्टैः। ब्रह्मचर्येण, तपसा, यज्ञेन, पृथिव्यां प्रजया, श्राद्धेन, विद्यया, अन्नदानेन च—एतेन सप्तधा। एषु कर्मसु रागवन्तः शरीरपातपर्यन्तं तिष्ठन्ति; देवैः पितृभिश्चोष्मपाः सोमपाश्च स्वर्गं प्राप्त्वा, तत्र रमन्ते पितॄन् च पूजयन्ति। एष एव प्रख्यातः पथः पुत्रवतां श्राद्धकर्तॄणां च; तेषां बान्धवैः कृतं श्राद्धं तदर्थं। ये मासिकं श्राद्धं भुञ्जते, ते सोमपितॄन् अतिक्रान्ताः; मानवाः एते मासिकश्राद्धभुजः पितरः। ये तु अन्ये, मिश्रकर्मजन्तवः, आश्रमधर्मात् पतिताः, स्वधा-स्वाहा-हीनाश्च—ते शरीरं त्यक्त्वा क्लेशस्थानं प्राप्य, यमालये प्रेतत्वं गच्छन्ति, स्वकृतदुःखं विलपन्तः, यातनास्थानं यान्ति। दीर्घाः अतीव कृशाः विकलमूर्धजाः नग्नाश्च, क्षुधातृट्पीडिताः विचरन्ति। सर्वासु नदीषु, सरःषु, तडागेषु, पद्मवन्तः पुष्करिण्यः च—ते परान्नकामिनः इह तत्र च सञ्चरन्ति। ये च यातनास्थानेषु क्षिप्यन्ते—शाल्मलीद्रुमे, वैतरण्यां, कुम्भीपाककुंभे, दग्धमरुस्थले च—ते तत्र स्वकर्मफलात् कृतधारण्यां विपन्नाः, तेषां दुःखयुक्तानां, अनिद्राणां मध्ये क्षिप्यन्ति।