सूर्यः सोमरसं पीत्वा, एकया रश्म्या सोमपानिनां सोमं सुषुम्ना नाम्ना रश्मिना पोषयति। पूर्वाः सोमस्य भागाः, याः यथाकालं विस्तारयन्ति, सुषुम्नया प्रतिदिनं पोष्यन्ते। कृष्णपक्षस्याङ्गानि क्षीयन्ते, शुक्लपक्षस्याङ्गानि वर्धन्ते; एवं सूर्यतेजसा चन्द्रशरीरं पोष्यते। पूर्णिमायां चन्द्रः दीप्तः पूर्णमण्डलरूपः दृश्यते; एवं पोषितः सोमः शुक्लपक्षे प्रतिदिनं वर्धते। देवाः पूर्वं सोमरसं पिबन्ति, पश्चात् पितरः शेषं पिबन्ति। पञ्चदशदिनानि सूर्यः एकया रश्म्या तं पिबति; सुषुम्ना प्रतिदिनं सोमस्य भागं पोषयति। सुषुम्नया पोषिते शुक्लपक्षे वर्धनं भवति; अतः कृष्णपक्षे क्षयः, शुक्लपक्षे वर्धनं। एवं सोमः पोष्यते, क्षीणः पुनः पुनः पूर्यते; शुक्लकृष्णपक्षयोः सोमस्य वर्धनं एवं दृश्यते। एषः सोमः, पितृभिः अधिगतः, पृथिव्यां रूपग्रहणं कृतः, प्रियः, पञ्चदश अमृतस्रोतांसहितः स्मृतः। अधुना चन्द्रपक्षयोः संधीनां विवरणं करिष्यामि, यथा काश्ठस्य ग्रन्थयः संधीयन्ते। एवं संवत्सरः, मासः, पक्षौ शुक्लकृष्णौ, पूर्णिमा, ग्रन्थयः, संधयः च स्मृताः। अर्धमासस्य चन्द्रपक्षाः द्वितीयादारभ्य, अग्निसंस्कारः च संधिषु क्रियते। अतः चन्द्रपक्षारम्भे, प्रथमतः संधिषु, सायं च अनुमत्यां, द्वौ लवौ कालः उच्यते; राकायाः अपराह्णे अपि द्वौ लवौ कालः ज्ञायते। कृष्णपक्षस्य तिथिः, यदा अपराह्णः अतीतः, सायं आगच्छति, सा पूर्णिमाकालः उच्यते। सूर्यः व्यतीपाते, रेखायां उपरि स्थितः, युगान्तं सूचयति; चन्द्रः अपि युगान्ते रेखायाम् उपरि उदयति। पूर्णिमा-व्यतीपाते, यदा उभौ एकत्र दृश्येते, तदा तिथ्यादौ स्थितः भवति। तस्मिन्काले सूर्यं निरीक्ष्य गणना कर्तव्या; सा यज्ञस्य युक्तकालः, षष्ठी कालः उच्यते। पूर्णिमारात्रौ, रात्रिसंधिषु, शुक्लपक्षे चन्द्रः पूर्णः भवति; अतः पूर्णिमादिवसः रात्रौ चन्द्रः पूर्णः भवति। दिवसा सूर्यचन्द्रौ पूर्णचन्द्रं व्यतीपातकाले पश्यतः, तस्य पूर्णत्वात् अपराह्णे पूर्णिमादिवसः गण्यते। पितरः देवैः सह तं कालं अनुमोदन्ति, तस्माद् अनुमति नाम; पूर्णत्वात् पूर्णिमा नाम। पूर्णिमारात्रौ चन्द्रः अतिक्रान्तदीप्तिमान्, तस्य वर्णात् कवयः राका इति नाम प्रयुञ्जते। यदा सूर्यचन्द्रौ एकनक्षत्रे स्थितौ, सा पञ्चदशरात्रिः अमावास्या नाम। तस्य अमावास्यायाः संदर्भे, सूर्यचन्द्रौ संयोगे, तयोः साक्षात्कारः दर्श इति नाम्ना प्रसिद्धः। अमावास्यायां द्वौ लवौ तिथिसंधिषु गण्यते; सा द्विस्वरिता कूहू नाम्ना प्रसिद्धा, तद्वेला उत्सवसंधिः उच्यते। अमावास्या यदा चन्द्रः मध्याह्नात् आरभ्य दिवसा दृश्यते, ततः रात्रौ सूर्यः आगच्छति, चन्द्रः सूर्येण सह उदयति; तदा सा प्रातःकाले अस्ति। मध्याह्नात् पश्चात् सूर्यः द्वौ लवौ संयोग्य अस्तं गच्छति, तदा शुक्लपक्षस्य चन्द्रः सूर्यमण्डलात् निर्गच्छति। यदा उभौ गोलौ परस्परं विमुक्तौ, तयोः मध्ये अन्वाहार्यहविर्दर्शवषट्क्रियायाः कालः; स ऋतुकालारम्भः, अमावास्यायाः उत्सववेला। यदा अमावास्यायां दिवसा चन्द्रः क्षीणः, श्यावः, तदा दिवसा अमावास्या सूर्यसन्निधाने गण्यते। कूजः कूहू इति नाम प्रयुञ्जते, तस्मिन्काले सम्पूर्णत्वात्; अतः अमावास्या कूहू नाम्ना प्रसिद्धा। यदा चन्द्रस्य केवलं शेषमात्रं सिनीवाल्याः प्रमाणवत् अस्ति, अमावास्या सूर्ये प्रविशति; तदा सिनीवाली इति नाम। अनुमति, राका, सिनीवाली, कूहू—एते चत्वारः; द्विलवकालः कूहू इति प्रसिद्धः। कूहू तेन प्रमाणेन ज्ञायते। एवं तिथिसंधिकालः द्विलवः उच्यते; तिथिकालः समः, हविः, वषट् उच्चारणं च समानम्। यदा चन्द्रसूर्यौ संयोगे वा विरोधे वा, पूर्णिमामावास्ययोः, पर्वकालः द्विगुणः गण्यते। कूहू-सिनीवाली-संधिकालः द्विलवः; सूर्यस्य ग्रन्थौ चन्द्रेण सह, पर्वकालः कलाभिः गणनीयः। यतः चन्द्रः पञ्चदशरात्रौ पूर्णः भवति, पूर्णिमा दशपञ्चकलाभिः पूर्णा, दिनक्रमेण। अतः पञ्चदशरात्रौ चन्द्रस्य षोडशकलाभावः; एवं पञ्चदशरात्रौ चन्द्रक्षयः मया घोषितः। एवं पितरः, देवाः, सोमपिबन्ति, सोमं वर्धयन्ति, ऋतवः, संवत्सरः च; देवाः तान् धारयन्ति। अधुना श्राद्धपितृणां पथं, स्वरूपं, श्राद्धलाभं च विस्तरेण कथयिष्यामि। मृतानां पथः न ज्ञायते, न पुनरागमनं; प्रसिद्धया तपसा अपि, किं पुनः दृग्विषयेण। अत्र एते पितरः देवपितृणां लौकिकपितरः स्मृताः; धर्मबलात् द्विजैः संगमं प्राप्नुवन्ति। अथवा आश्रमधर्मेण, ज्ञाननिष्ठैः, अन्यैः च, श्रद्धया कृतकर्माभिः तुष्टैः, संगमः इह प्राप्यते।