सः तु साक्षात् सौम्यं अमृतं गृहीत्वा, यथानुश्रितं पितृयज्ञविधिना हविर्दानं कृतं, तदा तेन सौम्येन अमृतेन पितृन् तुष्टाव—सौम्याः, बर्हिषदः, काव्याः, अग्निष्वात्ताश्च। ऋषयः ऋतूनामग्निं स्मरन्ति, त एव संवत्सरं ऋतुम् जानन्ति; ऋतवः उत्पन्नाः, तस्मात् कालात् तदनुगतानि पर्वाणि अभवत्। पितरः ऋतवः, पक्षाः ऋतुपुत्रा इति प्रसिद्धाः; पितामहाः ऋतवः, अमावास्याः संवत्सरपुत्राः; प्रपितामहाः देवतुल्याः, पञ्चवर्षाणि ब्रह्मपुत्राणि स्मृतानि। बर्हिषदः, काव्याः, अग्निष्वात्ताः—त्रिविधाः; ये गार्हस्थ्याः यज्ञकर्तारः, ये हविर्यज्ञाः ऋतुकर्माणि च कुर्वन्ति, ते बर्हिषदः इति पुराणे निश्चिताः। गृहस्थाः यज्ञकर्तारः अग्निष्वात्ताः ऋतुकर्तारः स्मृताः; काव्याः अष्टकाधिपतयः; अधुनैव पञ्चवर्षकालं शृणु। तत्र संवत्सरः अग्निः, परिवत्सरः सूर्यः, इद्वत्सरः सोमः, अनुवत्सरः वायुः। रुद्रः तेषां वत्सरः; एते पञ्चवर्षाः युगस्वरूपाः, कालस्थायिनः; चन्द्रः तेषु प्रवहति, अमृतं विसृजन्। एतानि देवकार्याणि स्मृतानि—सोमपाः तापपाश्च; पुरूरवाः तान् यावत् जीवन् तुष्टाव। सोमः मासमासे विशेषतः उत्पद्यते; तस्मात् स्वधावती सा पितृभ्यः सोमपातृभ्यः; एवं सः अमृतं सोमं मधु च प्राप्तवान्। ततः सोमामृतं पीत्वा, सूर्यः एकया किरणया सोमपातृणां सोमं पुष्णाति, सुषुम्ना नाम किरणया। सर्वाणि पूर्वभागानि, यानि अतीते समवायेन प्रसारितानि, सुषुम्नया पुष्टानि, प्रतिदिनं प्रत्येकं भागं। कृष्णपक्षस्य कला अपचीयन्ते, शुक्लपक्षस्य कला वर्धन्ते; एवं सूर्यतेजसा चन्द्रशरीरं पुष्टं भवति। पूर्णमास्यां चन्द्रः उज्ज्वलः समवृत्तः दृश्यते; एवं पुष्टः सोमः प्रतिदिनं शुक्लपक्षे वर्धते; पूर्वं देवाः सोमामृतं पिबन्ति, पश्चात् पितरः शेषं पिबन्ति। पञ्चदशदिनानि सूर्यः एकया किरणया तं पिबति; सुषुम्नया पुष्टिः, प्रतिदिनं प्रत्येकं भागं गृह्यते। सुषुम्नया पुष्टिः, शुक्लपक्षस्य कला वर्धन्ते; तस्मात् कृष्णपक्षस्य कला अपचीयन्ते, शुक्लपक्षस्य कला वर्धन्ते। एवं सोमः पुष्टः, क्षीणः पुनः पुनः पूर्यते; इदं सोमवृद्धिः शुक्लकृष्णपक्षयोः। एवं सोमः पितृभ्यः अधिष्ठितः, भूमिसंस्थानः, प्रियः, पञ्चदशामृतधाराभिः सहितः स्मृतः। अधुना चन्द्रकलासंयोगं कथयामि, यथा वल्कस्य ग्रन्थयः संयुज्यन्ते, तथा कलासंयोगः। तद्वत् संवत्सरः, मासाः, पक्षौ—शुक्लः कृष्णः च—स्मृताः; पूर्णमासस्य भेदाः, ग्रन्थयः, संधयः च। पक्षस्य द्वितीयकलारम्भे, अग्निसंस्कारः संधिषु क्रियते। तस्मात् पक्षारम्भे, प्रथमकलारम्भे, सायं च अनुमत्यां, द्वौ लवौ कालः उच्यते; द्वौ लवौ राकायाः मध्याह्नकाले कालः इति। कृष्णपक्षस्य कला, मध्याह्नं अतिक्रम्य सायं आगते, पूर्णमासकालः इति कथ्यते। यदा सूर्यः व्यतीपातस्थाने तिष्ठति, रेखायामूर्ध्वे, तद् युगान्तः; चन्द्रः युगान्ते उदेति, रेखायामूर्ध्वे स्थितः। पूर्णमास्यां व्यतीपाते, यदा उभौ एकत्र दृश्यते, पक्षारम्भे स्थितौ; तदा तयोः स्थितिः। तदा सूर्यं निरीक्ष्य गणयेत्; तद् यज्ञकालः, षष्ठी कालः इति प्रसिद्धः। पूर्णमास्यां रात्रौ, रात्रिसंध्ये, चन्द्रः शुक्लपक्षे पूर्णः; तस्मात् पूर्णमास्यां रात्रौ चन्द्रः पूर्णः भवति। यदा दिवसा सूर्यचन्द्रौ पूर्णमास्यं पश्यतः, व्यतीपातकालं, तदा तस्य पूर्णत्वात्, मध्याह्ने पूर्णमासः इति गृहीतः। यतः पितरः देवैः सह तं कालं अनुमोदन्ति, तस्मात् अनुमति इति; तस्य पूर्णत्वात् पूर्णमासः इति। पूर्णमास्यां रात्रौ चन्द्रः अतीव प्रकाशते, चन्द्रस्य वर्णनात्, कवयः राका इति नाम प्रयुञ्जते। यदा सूर्यचन्द्रौ तारेषु एकत्र स्थितौ, पञ्चदशरात्रिः अमावास्या इति; यदा ताम् अमावास्यां उद्धृत्य, सूर्यचन्द्रौ संयोगे आगच्छन्ति, तयोः दर्शनात् दर्शः इति उच्यते। अमावास्यायां द्वौ लवौ संधिषु कालः; तद् द्विस्वरं कूहू इति, सः उत्सवसंधिः इति प्रसिद्धः। अमावास्यायां चन्द्रः मध्याह्नात् आरभ्य दिवसा दृश्यते, ततः रात्रौ सूर्यागमने, चन्द्रः सूर्येण सह उदेति; तदा प्रभाते भवति। यदा मध्याह्नात् परं सूर्यः द्वौ लवौ संयोगं कृत्वा अस्तं गच्छति, शुक्लपक्षचन्द्रः सूर्यमण्डलात् निर्गच्छति। यदा द्वौ गोलौ परस्परं विमुक्तौ, तयोः मध्ये, तद् अन्वाहार्यहविः दर्शस्य वषट्कर्मणां कालः; ऋतुकालारम्भः, अमावास्यायां उत्सवकालः। यदा अमावास्यायां दिवसा चन्द्रः क्षीणः, धूसरः, तस्मात् दिवसा अमावास्या सूर्यसन्निधौ गृहीता। कूहू इति काकः तं कालं पूर्णत्वात् अभिधत्ते; तस्मात् अमावास्या कूहू इति, तस्य कालस्य नाम्ना प्रसिद्धा। यदा केवलं शेषचन्द्रः सिनीवाल्याः प्रमाणवत्, अमावास्या सूर्ये प्रविशति; तदा सिनीवाली इति नाम्ना प्रसिद्धा। अनुमति, राका, सिनीवाली, कूहू—एते चत्वारः; द्विलवकालः कूहू इति, कूहू तेन प्रमाणेन प्रसिद्धा।