शृणु, यथाऽहं त्वां विस्तरेण प्रवक्ष्यामि। मनुः किल एष एव प्रश्नः मधुसूदनं पप्रच्छ, तं च मधुसूदनः सूर्यपुत्राय व्याहरत्। अहं तस्य प्राज्ञस्य ऐलस्य महात्मनः सोमसंबन्धं दिव्यं च बलं विस्तारतः कथयिष्यामि। सोमात् हि अमृतप्राप्तिः, पितृभ्यो बलिप्रदानं च सम्पद्यते। सौम्याः, बर्हिषदः, काव्याः, अग्निष्वात्ताश्च तत्र सन्ति। यदा चन्द्रः सूर्यः तारागणैः सहितः संवेत्य, अमावास्यायां एकस्मिन् मण्डले वसन्ति। तदा प्रत्यमावास्यायां सः मातामहान् पितामहान् च, सूर्यचन्द्रमसौ द्रष्टुं याति। तत्र तान् अभिवाद्य, उचितकालस्य प्रतीक्षां करोति; ततः सोमं सम्पूज्य, श्रान्तः सः प्रस्थितः। ऐलः पुरूरवाः, विद्वान्, मासिकं पितृयज्ञं कर्तुं कामयमानः, ततः स्वर्गे सोमं पितॄंश्च उपगच्छत्। सः कुहूमात्रयोर्युगपदुपस्थापनं कृत्वा, व्रतारम्भे, लघुमात्रां सिनीवाल्याः समां निधाय। पितॄणां कुहूमानं विज्ञाय, कुहूं सम्पूज्य, सोमस्य प्रतीक्षां करोति यथाकालं। सोमात् हि हविषः अमृतं सम्पद्यते, पितॄणां तृप्तये दश पञ्च च अमृतधाराः प्रवर्तन्ते; कृष्णपक्षे पितरः परमातपैः तुष्यन्ति। तदा सः सौम्यममृतं गृहीत्वा सञ्चरति, यदा पितृयज्ञविधिना हविर्दत्तं भवति। तेन सौम्यममृतेन पितॄन् तर्पयामास, सौम्याः, बर्हिषदः, काव्याः, अग्निष्वात्ताश्च तेन तृप्ताः। ऋतूनां वह्निः मुनिभिः स्मर्यते, वर्षं ऋतुः इति विदुः। ऋतवः उत्पन्नाः, ऋतुभ्यः कालाः अभवन्। पितरः ऋतवः, पक्षाः ऋतुपुत्रा इति कथ्यन्ते; पितामहाः ऋतवः, अमावास्या वर्षपुत्राः; प्रपितामहाः देवतुल्याः, पञ्चवर्षाणि ब्रह्मपुत्राणि स्मृतानि। त्रिधा बर्हिषदः काव्याः अग्निष्वात्ताश्च; ये गृहस्थाः यज्वानः हविर्याजिनः ऋतुविदः च, ते बर्हिषदः इति पुराणनिश्चयम्। ये च गृहस्थाः यज्वानः अग्निष्वात्ताः ऋतुविदः, काव्याः अश्टकाधिपाः स्मृताः। पञ्चवर्षविभागं शृणु। तत्र वर्षः अग्निः, परिवत्सरः सूर्यः, इड्वत्सरः सोमः, अनुवत्सरः वायुः। रुद्रः तेषां वत्सरः; एते पञ्चवर्षाणि युगस्वरूपाणि। कालेन प्रतिष्ठितः चन्द्रः तेषु प्रवहति, अमृतं विसृजन्। एतत् देवकार्यं स्मृतम्, सोमपाः तापपाश्च; पुरूरवाः तान् संतोषयामास यावत् जीवितम्। सोमः मासे मासे विशेषतः उत्पाद्यते, तस्मात् स्वधावती सा पितॄणां सोमपानां; एवं सः अमृतं सोमं मधु च प्राप। तदा सोमामृतं पीत्वा, सूर्यः एकया रश्म्या सोमपानां सोमं पोषयति सुषुम्णारश्म्या। याः पूर्वाः कलाः, ताः समकालं विगतानि व्याप्य, सुषुम्णया पोष्यन्ते, प्रतिदिनं प्रतिकला। कृष्णपक्षे कलाः क्षीयन्ते, शुक्लपक्षे वर्धन्ते; सूर्यतेजसा चन्द्रदेहः पोष्यते। पौर्णमास्यां पूर्णमण्डलवत् द्योतते; एवं पोष्यमाणः सोमः शुक्लपक्षे प्रतिदिनं वर्धते; पूर्वं देवाः सोमामृतं अपिबन्, पश्चात् पितरः शेषं पिबन्ति। पञ्चदश दिनानि सूर्यः एकया रश्म्या तद् पिबति; सुषुम्णया पोष्यमाणे, प्रतिदिनं प्रतिकला ग्राह्यते। सुषुम्णया पोष्यमाणे शुक्लपक्षे कलाः वर्धन्ते; तस्मात् कृष्णपक्षे क्षीयन्ते, शुक्लपक्षे वर्धन्ते। एवं सोमः पोष्यते, क्षीणः punarapi पूर्यते; शुक्लकृष्णयोः पक्षयोः सोमवृद्धिः एषा। एष सोमः पितृभ्यः स्वाधिष्ठितः, पृथिव्याकारः प्रियः, पञ्चदश अमृतधाराभिः सहितः स्मृतः। अद्य तु चन्द्रकलासंधिं कथयिष्यामि, यथा कलाः संयुज्यन्ते, यथा वेतसस्य ग्रन्थयः संयुज्यन्ते। एवं वर्षः, मासः, पक्षौ, शुक्लकृष्णौ, स्मृतौ; पौर्णमास्याः भेदाः, ग्रन्थयः, संधयश्च। पक्षारम्भे द्वितीयादारभ्य कलाः, अग्निहोत्रं च संध्यासु क्रियते। तस्मात् कलारम्भे, प्रतिपदादारभ्य संधिषु, सायं च अनुमत्यां द्वे लवे समयः इति स्मृतम्; अपराह्णे राकायाः अपि द्वे लवे समयः इति कथ्यते। कृष्णपक्षस्य कला, यदा अपराह्णं गतं, सायं प्राप्तं, सा पौर्णमास्याः समयः। यदा सूर्यः व्यतीपाते तिष्ठति, रेखायाः उपरि, तदा युगान्तः; चन्द्रः अपि युगान्ते उदेति, रेखायाम् उपरि स्थितः। पौर्णमास्यां व्यतीपाते, यदा उभौ सह दृश्येते, तदा तिथ्याः आरम्भे तिष्ठतः। तस्मिन्नेव काले, सूर्यं दृष्ट्वा गणयेत्; सः एव यज्ञस्य योग्यः कालः, षष्ठीति कथ्यते। पौर्णमास्यां रात्रौ, रात्रिसंधिषु, चन्द्रः शुक्लपक्षे पूर्णः; तस्मात् पौर्णमास्यां रात्रौ पूर्णिमा भवति। दिवा, यदा सूर्यचन्द्राव् पौर्णमासीं पश्यतः, परस्परव्यतीपाते, तदा पूर्णत्वात् अपराह्णे पौर्णमास्यः इति गण्यते। पितरः देवैः सह तं कालं अनुमोदन्ति, तस्मात् 'अनुमत्याः' इति ख्यातिः; पूर्णत्वात् 'पूर्णिमा' इति च। पौर्णमास्यां रात्रौ, चन्द्रस्य विशेषद्योतनेन, चन्द्ररागात्, कवयः तां 'राका' इति मन्यन्ते।