शौनकादयः ऋषयः सुतं प्रत्युवाचुः — “भगवन्, मया केन गृहद्वारेण पलायितः? तस्य मयस्य गतिं वद, हे कामसपुत्र!” सुतः उवाच — यत्र यत्र मयो दृश्यते, तत्र तत्र तस्य वासो निश्चितः। देवद्विषा स मयो मनसा विक्षिप्तः सन्, तस्मात् लोकात् निर्गत्य स्वरक्षार्थं अन्यं लोकं निर्मितवान्। तत्रापि देवाः, श्रेष्ठा अमराणां, उपस्थिताः; तस्मात् स तत्र स्थातुं न अशकत्, एकां श्रेष्ठां पुरीं ययौ। शिवः तदा गृहं निर्माय, वासार्थिनं मयमददात्। सहस्राक्ष इन्द्रः तदा वैरं त्यक्त्वा प्रभुं पूजयामास। प्रजापतिं पूज्यमानं दृष्ट्वा सर्वे तं स्तुत्वा प्रशशंसुः। तदा गणाधिपतिं गणेशं, देवैः गणैश्च पूज्यमानं दृष्ट्वा, देवाः हृष्टाः प्रहसन्तः प्रसन्नचित्ताः सञ्जहासुः च प्रस्थितवन्तः। इन्द्रः ततः पितामहम् उमेशं च प्रणम्य धनुष्काण्डं समादाय, तन्मार्जयित्वा, रथमारुह्य, तां ज्वलन्तीं पुरीं सागरे प्राक्षिपत्, या मकरालयत्वं प्राप्तवती। यः कश्चिद् एतां रुद्रविजयस्तुतिं विजयं वहन्तीं पठति, तस्मै वृषध्वजः प्रभुः कर्मसु जयमुपपादयति। अथवा यः श्राद्धकाले एतां पाठयति, तस्य पुण्यं अनन्तं भवति, सर्वयज्ञफलप्रदं च। एषा श्रेयसी, एषा पुण्या, एषा पुत्राणां महाक्रिया; शृण्वन् पठन् वा रुद्रलोकं प्राप्नोति। अथ शौनकादयः पुनः पप्रच्छुः — “कथं राजाः पुरूरवाः मासे मासे अमावास्यायाम् स्वर्गमुत्तिष्ठति, हे सूत? कथं स पितृभ्यो हविर्यजति? तस्य धीमतः शक्तिं श्रोतुमिच्छामः।” सूतः उवाच — मनुः एषमेव प्रश्नं मधुसूदनं पप्रच्छ, स च मधुसूदनः सवितृसुताय तदुवाच; तदहं विस्तरेण प्रवक्ष्यामि। धीमतः तस्य ऐलस्य स्वर्गे सोमेन सह संयोगशक्तिं वक्ष्यामि। सोमात् अमृतप्राप्तिः, तदनन्तरं पितृभ्यः हविर्यजनम्; सौम्याः, बर्हिषदः, काव्याः, अग्निष्वात्ताश्च तद्वत्। यदा सोमः सूर्यः तारागणैः सह एकत्र अमावास्यायां वर्तन्ते, तदा ते एके मण्डले स्थिताः। तदा मासे मासे अमावास्यायां स स्वर्गे सूर्यचन्द्रौ, मातामहम् पितामहम् च, द्रष्टुं याति। तत्र तान् प्रणम्य, यथाकालं प्रतीक्षते; ततः सोमं पूजयित्वा क्लान्तः प्रस्थितः। ऐलः पुरूरवाः, वेदवित्, मासिकं श्राद्धं कर्तुमिच्छन्, तदा स्वर्गे सोमम् अगच्छत्, पितॄंश्च। स तत्र कूहूपमात्रे द्वे मात्रे स्थापयामास, व्रतारम्भे सिनीवाल्याः सममात्रां च। पितृभ्यः कूहोर्मात्रां विज्ञाय, कूहूं पूजयति; पूजयित्वा, सोमस्य यथाकालं प्रतीक्षते। सोमात् हविः अमृतं सम्पद्यते, पितृभ्यः तृप्त्यर्थं दशपञ्चस्रोतः अमृतं प्रवहन्ति; कृष्णपक्षे पितरः परमरेणुभिः तुष्टाः भवन्ति। तत्क्षणाद् स सौम्येन अमृतेन याति, यदा श्राद्धकर्मणि हविः दत्तं भवति। सौम्येन अमृतेन स पितॄन् तर्पयति — सौम्याः, बर्हिषदः, काव्याः, अग्निष्वात्ताश्च तद्वत्। ऋषयः ऋतूनां वह्निं स्मरन्ति, तं संवत्सरं विदुः। ऋतवः जाताः, ऋतुभ्यः पक्षाः। पितरः ऋतवः, पक्षाः ऋतुपुत्राः; पितामहाः ऋतवः, अमावास्याः संवत्सरपुत्राः; प्रपितामहाः देवाः, पञ्चवर्षाणि ब्रह्मपुत्राणि स्मृतानि। बर्हिषदः, काव्याः, अग्निष्वात्ताश्च त्रिविधाः; ये गृहस्थाः यजमानाः, हविर्यजिनः, ऋतुवन्तश्च, ते बर्हिषदः, ते पुराणे निश्चितप्राप्ताः। गृहस्थाः यजमानाः अग्निष्वात्ताः, ऋतुवन्तश्च; काव्याः अष्टकाधिपतयः। पञ्चवर्षाणि शृणु। तेषु संवत्सरः अग्निः, परिवत्सरः सूर्यः, इड्वत्सरः सोमः, अनुवत्सरः वायुः। रुद्रः तेषां वत्सरः; एते पञ्चवर्षाणि युगस्वरूपाणि। कालेन स्थापिता, चन्द्रमा तेषु प्रवहन् अमृतं स्रवति। एषा देवकृत्यं स्मृता, सोमपाः तापसपाश्च; पुरूरवाः तान् तर्पयामास यावत् जीवितम्। सोमः मासे मासे विशेषेण उत्पाद्यते, तस्मात् स्वधावती पितृभ्यः सोमपायिनः; स एव सोममृतमधु प्राप्तवान्। तदा सोममृतं पीत्वा, सूर्यः एकया रश्म्या सुषुम्णया सोमपायिनां सोमं पुष्णाति। पूर्वाः कला सर्वाः भूतपूर्वे एकत्र सुषुम्णया पुष्यमाणाः, प्रतिदिनं भागशः पुष्यन्ति। कृष्णाः कला क्षीयन्ते, शुक्लाः वर्धन्ते; एवं सूर्यतेजसा चन्द्रमण्डलं पुष्यति। पौर्णमास्यां पूर्णमण्डलवत् दीप्तं दृश्यते; एवं पुष्यमाणः सोमः प्रतिदिनं शुक्लपक्षे वर्धते। पूर्वं देवाः सोममृतं पिबन्ति, पश्चात् पितरः शेषमुपयुञ्जते। पञ्चदश दिनानि सूर्यः एकया रश्म्या तं पिबति; सुषुम्णया पुष्यमाणे प्रतिदिनं भागशः स्वीक्रियते। सुषुम्णया पुष्यमाणे शुक्लाः कला वर्धन्ते; तस्मात् कृष्णाः क्षीयन्ते, शुक्लाः वर्धन्ते। एवं सोमः पुष्यते, क्षीणः पुनः पुनः पूर्यते; शुक्लकृष्णपक्षयोः सोमवृद्धिः। एषः सोमः पितृभिः स्वीकृतः, पृथिव्याकारः, प्रियः, पञ्चदशामृतधारासहितः स्मृतः। इदानीं कलासंयोगं वक्ष्यामि, यथा कलाः संयुज्यन्ते, यथा वेतसस्य ग्रन्थयः संयुज्यन्ते। एवं संवत्सरः, मासाः, पक्षौ शुक्लकृष्णौ, स्मृताः; पौर्णमासी, ग्रन्थयः, संधयश्च विवेचनानि।