यदा तु तेषां स्त्रीणां अतिसुकुमाराणां दिव्यबाणवर्षः पतितः, तदा तेषां काञ्चीकिङ्किणीनां मिश्रितः रुदनस्वरः अतिव्याप्तः अभवत्। तत्र तु अर्धदग्धचन्द्रशिखरमन्दिराणि, वेदिकाभिः सहितानि, भग्नप्रासादद्वाराणि, दग्धगृहाणि च, जलप्रवाहे पतितानि इव, रक्षणं याचमानानि दृष्टानि। दग्धगृहाणि पतित्वा ज्वालाभिः निगीर्णानि, समुद्रजलं तेन दग्धगृहोष्मणा तप्तं अभवत्, यथा दुष्टपुत्रदोषेण कुलं धनाढ्यं विनष्टं कष्टमुपगच्छति। तत्र समुद्रजलं सर्वतः दग्धगृहोष्मणा उष्णीकृतं, तीव्रं समुत्स्फुरत्, मत्स्यग्रहमहाग्राहान् भीतवान् अभवत्। ततः त्रिपुरनगरं, महाद्वारैः पर्वतसदृशपरिखाभिः सहितम्, प्रासादैः सह, महाशब्देन समुद्रे पतितम्। तदा त्रिपुरं नाम केवलं अवशिष्टम्, सहस्रशिखरप्रासादयुक्तं नगरं पर्वतेश्वरः इव स्थितम्, दग्धं, विनाशाय समर्पितम्। तस्य नगरस्य दग्धे, समस्तं जगत्, अधोलोकस्वर्गैः सहितम्, तप्तं, महाक्लेशे निमग्नं, तत्र मायायाः महाप्रासादे जलमग्नम् अभवत्। देवेशस्य वचनं श्रुत्वा, इन्द्रः वज्रधारी, मायायाः गृहं, दितिसुतस्य, शप्तवान्। मायागृहं सदा निवासाय अयुक्तं, अधिष्ठानरहितं, भयपरिवृतं, अग्निसदृशं भविष्यति। यत्र यत्र भूमौ पराजयः, तत्र तत्र त्रिपुरविनाशः दृश्यते; अद्यापि मायागृहं रोगरहितं तिष्ठति। हे भाग्यशाली! केन गृहेन माया मुक्तः? कथय, हे चमासपुत्र, मायायाः स्थितिम्। यत्र यत्र दृश्यते, तत्र तत्र मायायाः आवासः; देवद्वेषी माया, तस्य चित्तं विक्षिप्तम् अभवत्, तेन स लोकं त्यक्त्वा, आत्मरक्षणाय अन्यं लोकं निर्मितवान्। तत्र अपि, देवाः, सर्वश्रेष्ठाः अमराः, स्थिताः; अतः स तत्र स्थातुं न अशकत्, उत्तमं एकं नगरं गत्वा स्थितवान्। शिवः गृहं निर्माय, मायायै निवासकामाय दत्तवान्; इन्द्रः, सहस्राक्षः, वैरं त्यक्त्वा, प्रभुं पूजितवान्, यदा प्रजापतिः पूजितः, सर्वे तं स्तुतवन्तः। गणेशं, गणाध्यक्षं, देवैः गणैः च पूजितं दृष्ट्वा, देवाः हृष्टाः, हसन्तः, प्रसन्नहस्ताः, निर्गताः। ततः ब्रह्माणं महेशं च नमस्कृत्य, इन्द्रः धनुः गृहीत्वा, शुद्धीकृत्य, रथं आरोह्य, दग्धं नगरं समुद्रे क्षिप्तवान्, यत्र तद् मकराणां निवासः अभवत्। यः रुद्रविजयस्तोत्रं पठति, यः विजयप्रदं, वृषध्वजः तस्य कार्येषु विजयम् ददाति। अथवा यः पितृयज्ञे पाठयति, तस्य पुण्यं अनन्तं, सर्वयज्ञफलप्रदं भवति। एषः शुभः, एषः पुण्यः, एषः पुत्राणां महायज्ञः; श्रुत्वा पठित्वा, रुद्रलोकं प्राप्नोति। ततः श्रोतुमिच्छामः, हे सूत! कथं राजा पुरूरवाः प्रतिमासं अमावास्यायां स्वर्गं याति? कथं पितृभ्यः हविर्यजति? तस्य महात्मनः शक्तिं ज्ञातुमिच्छामः। मनुः अपि एतत् प्रश्नं मधुसूदनं अपृच्छत्, मधुसूदनः सूर्यपुत्रं प्रत्युवाच; तद् विस्तरं कथयामि। पुरूरवसः, तस्य महात्मनः, सोमसंयोगं स्वर्गे विस्तरेण कथयामि। सोमात् अमृतप्राप्तिः, पितृयज्ञार्पणं, सोम्याः, बर्हिषदः, काव्याः, अग्निष्वात्ताः च। यदा चन्द्रमाः सूर्यः तारेभिः सहितौ, अमावास्यायाः एकं मण्डलं गच्छतः। तदा प्रतिमासं अमावास्यायां सः सूर्यचन्द्रौ, मातापितृपितरौ, द्रष्टुं गच्छति। तत्र तान् नमस्कृत्य, यथासमयं प्रतीक्षते; सोमं पूज्य, श्रान्तः निर्गच्छति। ऐलः पुरूरवाः, विद्वान्, मासिकपितृयज्ञं कर्तुमिच्छन्, सोमं स्वर्गे, पितृभ्यः च गच्छति। तत्र कूहू मात्रया द्वे मात्रे स्थापयति, व्रतोदयसमये, सिनिवालीमात्रं, लघुमात्रम्। पितृभ्यः कूहूमात्रं ज्ञात्वा, कूहूं पूजयति; पूज्य, सोमं प्रतीक्षते, यथासमयं। सोमात् हविरामृतं, तेषां तृप्त्यर्थं, दशपञ्चधाराभिः अमृतं; पितरः कृष्णपक्षे उत्तमरेणुभिः तुष्टाः। ततः सोम्येन अमृतेन गच्छति; यदा पितृयज्ञानुसारं हविः दत्तम्। सोम्येन अमृतेन पितृन् तुष्टवान्—सोम्याः, बर्हिषदः, काव्याः, अग्निष्वात्ताः च। ऋतुकालाग्निः ऋषिभिः स्मृतः; तैः संवत्सरः ऋतुज्ञः। ऋतवः जाताः, ऋतुभ्यः कालाः। पितरः ऋतवः, पक्षः ऋतुपुत्रः; पितामहाः ऋतवः, अमावास्या वर्षपुत्रः; प्रपितामहाः देवाः, पंचवर्षाणि ब्रह्मपुत्रः। बर्हिषदः, काव्याः, अग्निष्वात्ताः त्रिविधाः; गृही, यजमानः, हविर्यज्ञकृतः, ऋतुकृतः, बर्हिषदः, तेषां पुराणे निश्चितम्। गृही यजमानः अग्निष्वात्तः, ऋतुकृतः; काव्याः अष्टकाधिपः। पंचवर्षाणि शृणु। तत्र संवत्सरः अग्निः, परिवत्सरः सूर्यः, इद्वत्सरः सोमः, अनुवत्सरः वायुः। रुद्रः तेषां वत्सरः; पंचवर्षाणि युगस्वरूपाणि। कालस्थापनात्, चन्द्रः तेषु अमृतं प्रवाहयति। एते देवानां धर्माः, सोमपाः तापपाः च; पुरूरवाः तान् तुष्टवान् यावज्जीवम्। सोमः प्रतिमासं उत्पद्यते; तेन स्वधा पितृणां सोमपानां; तेन अमृतं, सोमं, मधु च प्राप्तम्।