त्रिपुरायाः विनाशकाले, दानवराजानां पत्न्यः स्वैः प्रियैः सह आलिङ्ग्य, परस्परानन्देन युक्ताः, तत्रैव अग्निना दग्धाः अभवन्। तासां एकया अन्यत्र गन्तुं अशक्नुवत्याः, स्वप्रियं परित्यज्य, तस्यैव पुरतः, अग्निमुखे पतित्वा नष्टा अभवत्। तत्र कमललोचना स्त्री, अश्रुपूर्णनेत्रा, अञ्जलिं कृत्वा, अग्निं प्रति प्रार्थयामास—"भोः अग्ने, अहं अन्यस्य पत्नी अस्मि, त्रैलोक्यधर्मसाक्षिन्, मां अत्र मा स्पृश। अहं अन्येन सह शयिता, शिवार्चिषा सह अपि; त्वं अन्यत्र गच्छ, एषः गृहः मम प्रियश्च मम सन्तु।" अन्या दानवी, स्वपुत्रं गृहीत्वा, अग्नेस्समीपे स्थित्वा, तमुवाच—"एषः बालः मम पुत्रः दुःखोत्पन्नः; त्वं तं मा गृहाण, षण्मुखप्रिय, मम प्रियतमः एषः।" केचन दानवीः, स्वप्रियांस्त्यक्त्वा, क्लेशेन पीडिताः, जलधिं पतित्वा, स्वर्णाभरणनिनादेन सह अपतन्। तत्र त्रिपुरायां स्त्रियः, "पितरः, पुत्रः, जननी" इति विलपन्त्यः, अग्निशिखासु कम्पमानाः, दुःखेन आक्रन्दयन्त्यः दृष्टाः। यथा पर्वते अग्निः पद्मानि जलचरांश्च दहति, तथैव त्रिपुरायां वह्निः स्त्रीणां पद्मवदनानि दग्धवान्। यथा हिमराशिः सरसि स्थितानि पद्मानि शैत्येन दहति, तथैव तदग्निः त्रिपुरायाः स्त्रीणां पद्मलोचनानि च दग्धवान्। तत्र तासां अतीव कोमलानां स्त्रीणां उपरि अग्निबाणवृष्टिः पतति स्म; तासां करकिणीनूपुरध्वनिः रुदन्तीनां रवं समन्वगच्छत्, यः परमं आक्रन्दं जनयामास। तत्र अर्धदग्धचन्द्रशिखरमण्डपाः, भग्नतोरणराजमहलाः, प्रज्वलितगृहाणि जलधिं प्रति पतन्ति स्म, यथा प्लवे रक्षां याचन्ति। ज्वलद्गृहैः पतद्भिः अग्निना निगीर्णैश्च, सागरे स्थितं जलं दग्धगृहोष्मणा शुष्कम् अभवत्, यथा दुष्टपुत्रदोषेण धनाढ्यकुलं नश्यति। तदोष्मणा सर्वतः सागरजलम् उष्णीकृतम्, मत्स्यगजमकरमहामीनान् कम्पितवान्, भयभीतान् कृतवान् च। ततः त्रिपुरापुरी, महतोरणैः पर्वतप्राकारैः च संयुक्ता, स्वमहलैः सह सागरे महानिनादेन अपतत्। सहस्रशिखरमहालयुक्ता सा पुरी, यदा पर्वतराजवत् स्थितवती, तदा केवलं 'त्रिपुरा' इति नाम शेषम् अभवत्; सा पुरी अग्निना विनाशाय समर्पिता। तस्यां दग्धायां नगरे, समग्रं जगत्, अधोलोकैः स्वर्गैः च सह, दग्धम् अभवत्; महाक्लेशेन जलमग्नम्, तत्र मायायाः महालयः स्थितः। देवाधिपतेः वचः श्रुत्वा, इन्द्रः वज्रधारी, ततः मायायाः, दितिसुतस्य, गृहं शशाप—"मायायाः गृहं सदा निवासाय अयोग्यम्, अधिष्ठानरहितम्, भयपरिवेष्टितम्, अग्निवत् स्यात्।" यत्र यत्र कस्यचित् भूमेः पराजयः स्यात्, तत्र त्रिपुरावशेषाणि दृश्यन्ते; अद्यापि मायागृहं व्याधिरहितम् अस्ति। "भगवन्, केन गृहं माया पलायितः? कथं तस्य गतिः?" इति पृष्टम्। यत्र यत्र मृग्यते, तत्र तस्य निवासः; स देवद्वेषी सन्, मनसा विपर्यस्तः, तस्मात् लोकात् निर्गत्य, स्वरक्षायै अन्यं लोकं निर्मितवान्। तत्रापि देवाः, श्रेष्ठाः अमराः, तत्र उपस्थिताः; तस्मात् सः स्थातुं न शक्तः, एकस्मिन उत्तमे नगरे गतवान्। शिवः स्वयम् एकं गृहं निर्माय, मायायै ददौ; तदनन्तरं इन्द्रः सहस्राक्षः विरोधं त्यक्त्वा, प्रभुं पूजयामास; सर्वे तं पूज्यमानं प्रजापतिं प्रशशंसुः। गणपतिं, गणनायकं, देवैः गणैः च पूज्यमानं दृष्ट्वा, देवाः हृष्टाः, हसित्वा, अञ्जलिं कृत्वा, तुष्टाः निर्जग्मुः। ततः इन्द्रः पितामहम्, महेशं च प्रणम्य, धनुः गृहीत्वा, शुद्धीकृत्य, रथमारुह्य, दग्धां त्रिपुरां सागरे अपातयत्, या मकरालयम् अभवत्। यः कश्चन एषं रुद्रविजयस्तोत्रं पठति, तस्य सर्वकर्मणि वृषध्वजः भगवान् विजयम् ददाति। अथवा यः श्राद्धकाले पाठयति, तस्य पुण्यं अनन्तम्, सर्वयज्ञफलप्रदं भवति। एषः शुभः, एषः पुण्यः, एषः पुत्रार्थे महाकर्म; शृण्वन् पाठयन् वा, रुद्रलोकम् आप्नोति। अथ किल, हे सूत, नूतनचन्द्रदिने मासे मासे, पुरूरवाः राजा कथं स्वर्गं याति? कथं पितृभ्यः हविः ददाति? तस्य मेधाविनः बलं श्रोतुम् इच्छामः। मनुः एवम् प्रश्नं मधुसूदनं पप्रच्छ, तेन मधुसूदनेन सूर्यपुत्राय उक्तम्; तन्निबोध। अहम् अधुना तस्य मेधाविनः ऐलस्य बलं, स्वर्गे सोमेन सह संयोगं विस्तरशः कथयामि। सोमात् अमृतप्राप्तिः, पितृभ्यः च हविः; सौम्याः, बर्हिषदः, काव्याः, अग्निष्वात्ताश्च तथा। यदा चन्द्रसूर्यौ तारा इत्यादयः एकत्र मिलन्ति, तदा अमावास्यायां एकवृत्ते तिष्ठन्ति। तदा प्रत्यमावास्यायाम्, सः सूर्यचन्द्रमसोः दर्शनाय याति, मातामहपितामहान् च। तत्र तान् अभिवाद्य, यथाकालं प्रतीक्षते; ततः सोमं पूज्य, श्रान्तः प्रस्थितवान्। ऐलः पुरूरवाः, विद्वान्, मासिकश्राद्धकर्मे इच्छया, स्वर्गे सोमं च पितॄंश्च उपगम्य, द्वौ मात्रौ, केवलम् कुहू प्रमाणतः, व्रतारम्भे स्थापयति; लघु मात्रं, सिनीवाली प्रमाणं। कुहूप्रमाणं पितृभ्यः ज्ञात्वा, कुहूं पूजयति; पूज्य, सोमं प्रतीक्षते, यथाकालं पश्यन्। सोमात् हविषोऽमृतं पितृभ्यः तृप्तये, दश पञ्च च अमृतधाराः; कृष्णपक्षे पितरः, परमैरंशुभिः तुष्टाः सन्ति।