चन्द्रशेखरः जटाधरः शिवः, गम्भीरया भावनया नन्दिं सम्बोधयन् उदाख्यात् — "सा माया, भक्त्या युक्ता अपि, अद्य नष्टा भविष्यति।" ततः नन्दिः, मनः-वायुसमः शीघ्रगामी च, त्रिपुरं प्रति गतः नगरं प्रविष्टवान्। तत्र मायां दृष्ट्वा, सुवर्णवर्णः गणाध्यक्षः नन्दिः उवाच — "त्रिपुरे महद्विनाशः प्राप्तः, हे माय। अद्यैव गृहं त्यज, इति त्वां ब्रवीमि।" नन्देः वचनं श्रुत्वा, स महेश्वरभक्तः माया नगरद्वारात् निर्गतः। अनन्तरं, पत्रं यथा अग्नौ दह्यते तथा, स त्रिपुरं दग्धवान्; तथा अग्निः, चन्द्रः, नारायणः च त्रिधा विभक्ताः इव तं विनाशं कृतवन्तः। द्विजश्रेष्ठ, तेषां नगराणि, शरतेजसा पूर्णानि, दुष्टपुत्रदोषेण वंशाः यथा उपरि नश्यन्ति, तथा दग्धानि। मेरु-कैलासवत्, मन्दरशिखरान्येव, द्वारैः, वातायनैः, पूजासम्पद्भिः शोभितानि नगराणि आसन्। तत्र रम्यैः प्रासादैः, उच्चैः भवनैः, जलपूर्णैः तडागैः, प्रसिद्धैः दर्शनीयगृहैः नगराणि सुशोभितानि। त्रिपुरे दानवानां गृहाणि, सुवर्ण-रजतध्वजपताकाभिः अलङ्कृतानि, सहस्रशो अग्निना दग्धानि, अग्निसदृशानि। रम्येषु प्रासादेषु, वनेषु, उपवनेषु, शालायाम्, मुक्तमण्डपेषु, अन्येऽपि तत्र स्थिताः। दानवराजपत्नीः, प्रियैः आलिङ्गिताः, सह रममाणाः, अग्निना दग्धाः, प्रियं समाश्रित्य अपि। एकैका, अन्यत्र गन्तुं अशक्ता, प्रियं परित्यज्य, तस्यैव पुरतः, अग्निमुखे विनष्टा। पद्मलोचना स्त्री, अश्रुपूर्णनेत्रा, अञ्जलिं कृत्वा, अग्निं सम्बोधयती — "हे अग्ने, अहं अन्यस्य पत्नी, त्रैलोक्यधर्मसाक्षिन्, त्वं मां न स्पृश।" "अन्येन सह शयिता, देव, शिवतेजसा च; इतः गच्छ, गृहं मम प्रियं च त्यज।" एक दानवस्त्री, पुत्रं गृहीत्वा, अग्निसमीपे स्थित्वा अग्निदेवं उवाच — "एषः बालः, हे अग्ने, दुःखजः मम पुत्रः; त्वं तं न गृणीयाः, शन्मुखप्रिय, मम प्रियतमा।" केचन दानवपत्नीः, प्रियान् परित्यज्य, दुःखिता, समुद्रजलं पतिताः, भूषणरवेन। "पिता, पुत्रः!" "माता!" इत्यादि विलपन्त्यः, त्रिपुरे स्त्रियः, अग्निशिखायाम् कम्पमानाः, रुदन्त्यः। पर्वते अग्निः यथा पद्मानि, जलजीवांश्च दहति, तथा त्रिपुरे अग्निः स्त्रीणां पद्मवद्वदनानि दग्धवान्। हिमराशिः यथा सरसि पद्मानि शीतैः दहति, तथा त्रिपुरे अग्निः स्त्रीणां पद्मवद्वदनानि, नेत्राणि च दग्धवान्। तेषु सौम्यस्त्रीषु, अग्निशरवृष्टिः पतति, तासां करध्वनिः, नूपूररवः, रुदनसम्बद्धः, अतिव्याप्तः अभवत्। तत्र गृहाणि, अर्धदग्धचन्द्रशिखरशिखराणि, वेदीः, भग्नप्रासादद्वाराणि, दग्धगृहाणि, जलप्रवाहे पतन्ति इव, रक्षां याचन्ति। दग्धगृहाणि पतन्ति, अग्निशिखाभिः निगीर्णानि, समुद्रजलं तापितम्, यथा कुलं दुष्टपुत्रदोषेण विनष्टम्। समुद्रजलं, दग्धगृहतापेन सर्वतः उष्णीकृतम्, तीव्रतरङ्गं अभवत्, तत्र स्थितानां मीनानां, मकराणां, महाजलचराणां भयमुत्पन्नम्। ततः त्रिपुरनगरं, विशालद्वारैः, पर्वतसदृशपरिखाभिः, प्रासादैः सह, महानिनादेन समुद्रं पतितम्। सहस्रशिखरयुक्तप्रासादैः तिष्ठत् नगरे, केवलं 'त्रिपुरा' नाम शेषम्, अग्निना विनाशार्पणं कृतम्। दग्धे नगरे, समस्तं जगत्, अधोलोकः, स्वर्गः च, दग्धः; महद्व्यसने निमग्नः, जलमग्नः, यत्र मायायाः महाप्रासादः स्थितः। देवेशस्य वचनं श्रुत्वा, इन्द्रः, वज्रधारी, मायायाः गृहं शप्तवान् — "मायायाः गृहं सदा निवासाय अयोग्यं, अधारयुक्तं, भयपरिवृतं, अग्निसदृशं भविष्यति।" यत्र यत्र भूमौ पराजयः दृश्यते, तत्र त्रिपुरावशेषः दृश्यते; अद्यापि मायायाः गृहं व्याधिशून्यम्। "भगवन्, केन गृहेन माया मुक्तः? कथय, कामसपुत्र, मायायाः गतिं।" यत्र यत्र तद् गृहं दृश्यते, तत्र मायायाः निवासः; देवद्वेषी माया, मनः विक्षिप्तम्, तं लोकं त्यक्त्वा स्वरक्षायै अन्यं लोकं निर्मितवान्। तत्रापि देवाः, अमरश्रेष्ठाः, स्थिताः; स तत्र स्थातुं न शशाक, एकस्मिन उत्तमे नगरे गतः। शिवः, गृहं निर्माय, मायायै निवासार्थं दत्तवान्; इन्द्रः, सहस्रनेत्रः, वैरं त्यक्त्वा, भगवन्तं पूजितवान्; पशुपतिं पूज्यमानं दृष्ट्वा, सर्वे प्रशंसाम् अकुर्वन्। गणाध्यक्षं गणेशं, देवैः, उपासितं दृष्ट्वा, देवाः हृष्टाः, हसन्तः, अञ्जलिं कृत्वा, हर्षेण निर्गताः। ततः, पितामहं महेशं च प्रणम्य, इन्द्रः धनुः गृहीत्वा, शुद्धीकृत्य, रथं आरुह्य, दग्धनगरं समुद्रं क्षिप्तवान्, यत्र मकराणां निवासः अभवत्। यः रुद्रजयस्तोत्रं पठति, यः कार्ये पठयति, वृषध्वजः तस्मै जयम् ददाति। अथवा, यः श्राद्धकाले पठयति वा पठयितुं योजयति, तस्य पुण्यं अनन्तं, सर्वयज्ञफलप्रदं भवति। एषः शुभः, एषः पवित्रः, एषः पुत्रार्थे महायज्ञः; शृण्वन् पठन् वा, रुद्रलोकं प्राप्नुयात्। "कथं राजा पुरूरवाः, प्रतिमासं अमावास्यायां, स्वर्गं याति, हे सूत? कथं पितृभ्यः हविः ददाति? तस्य विदुषः शक्तिं श्रोतुम् इच्छामः।