श्रीमहाभारते त्रिपुरदाहपर्वणि एवमाख्यायते— दैत्यराज, अद्य सौभग्येन त्वां यमलोकात् प्रतिनिवृत्तं, विपत्तेः उद्धृतं पश्यामि; अद्य वयं महदधनं भोक्ष्यामः इति दैत्योक्तम्। तदा मायया निर्मितं तं सरः पुनः पुनः निरीक्ष्य, दैत्येश्वरा हृष्टमुखनेत्राः हर्षपूर्वकं वचः ऊचुः— “इदानीं दानवाः प्रमथैः सह निर्भयम् युद्धं कुर्वन्तु; मायया निर्मितं सरः हतान् अपि पुनरुद्धरिष्यति।” ततः रौरवस्वनेन समुद्रनिनादसदृशं भयानकं दुन्दुभिं निनदन्तं पुनः पुनः प्रहृतम्। तस्य दुन्दुभेः घोरं शब्दं मेघगर्जितसदृशं श्रुत्वा, त्रिपुरयुद्धोत्सुकाः असुराः शीघ्रं रणभूमिमधावन्। ततो लौह-रजत-हेमकङ्कणैः रत्नभूषितैः, शोभमानैः कुण्डलैः हारैः उच्चमुकुटैश्च भूषिताः दैत्याः तिष्ठन्ति। ते निरन्तरं धूमायमानाः इव ज्वलन्तः, तेजसा दीप्तास्त्रधारिणः वीर्ये स्थिताः। नटनाट्यवद् नृत्यन्तः, मेघगर्जितवत् गर्जन्तः, उन्नतसुण्डगजवद् उन्नताः, सिंहवत् निर्भयाः। सरसां गम्भीरत्वेन, सूर्यवत् दीप्त्या, वृक्षवत् स्थौल्येन, ते दैत्येश्वरा महाचमूं कम्पयन्ति स्म। ततः प्रमथाः युद्धोत्सुकाः गरुडवद् पतित्वा दानवान् आक्रमन्ति, प्रमथनिग्रहकृतः सन्तः। प्रमथाः नन्दीश्वरपुरोगमाः, दानवाः तारकपुरस्कृताः, स्वस्वबलैः प्रेरिताः समरमभिप्रेत्य समागच्छन्। चन्द्रप्रभाभिः खड्गैः, अग्निसदृशप्रभाभिः शूलैः, दृढमुक्तबाणैः अपि, परस्परं ताडयन्ति। क्षिप्यमाणेषु बाणेषु, पतद्भिः खड्गैः, तेषां रूपाणि नभः पतन्तां उल्कानां सदृशानि बभूवुः। शूलैर् हृदयं विदारिताः, निर्दयेन निपातिताः प्रमथासुराः रुरुदुः, यथैव नरकं पतिताः। सुवर्णकुण्डलैः उच्चमुकुटैश्च भूषिताः शिरांसि, महाप्रलये गिरिशृङ्गवत् भूमौ पतन्ति। परशु-शूल-खड्ग-गदाभिः ताडिताः, गजसमाः बलिनः भूमौ पतिताः। प्रमथाः प्रमुदिताः, भीषणनिनादेन सहसा गर्जन्ति; अन्ये सिद्धाः अद्भुतं गान्धर्वं युद्धं कुर्वन्ति। प्रमथाः गर्वितबलिनः उच्चैः शंसन्ति— “बलिनः प्रतीताः, दैत्यसदृशाः!” इति, समरदुर्गं गजवद् प्रविशन्ति। केचित् शंकरभक्ताः दानवैः गदाभिः ताडिताः, स्वमुखात् रक्तं स्रवयन्ति, यथा पर्वताः सुवर्णप्रवाहं विसृजन्ति। असुराः अपि, देवशत्रवः, प्रमथैः बाणैः, वृक्षैः, गिरिशृङ्गैश्च निपातिताः। ततः अन्ये विशिष्टदानवाः, मायादानवेन प्रेरिताः, हतान् दैत्यान् उत्थाप्य तस्मिन् सरसि क्षिपन्ति। ते अपि स्वस्वाभरणवस्त्रैः शोभमानाः, दिव्यदेवतावद् दीप्तदेहाः, सरसः उत्थाय तिष्ठन्ति। ततो दानवाः, सरसि क्षिप्त्वा पुनः जीवितं प्राप्ताः, सिंहवत् गर्जन्ति, असुराश्च एवं प्रवर्तन्ते। दानवाः प्रमथान् अवमन्य, ऊचुः— “किं प्रमथाः, अग्रे गच्छथ? ये हतान्, तान् अपि सरः पुनर्जीवयति।” एतानि वचनानि सर्पदष्टवद् तीक्ष्णानि श्रुत्वा, शङ्कुकर्णः शीघ्रं देवेन्द्रमुपसृत्य अवदत्— “हताः, हताः, देव! एते असुराः प्रमथैः निपातिताः, पुनः पुनः वर्षेण पुनर्जीवितधान्यवत् उत्थायति। अस्मिन नगरे अमृतपूर्णं सरः इति श्रूयते; यदा यदा हतान् दानवान् तत्र क्षिपन्ति, तदा तदा ते पुनः जीवन्ति।” एवं शङ्कुकर्णः महेश्वरं निवेद्य, दानवानां बलं भीषणं जातम्, भयानकानि निमित्तानि प्रादुरभवन्। ततः तारकः, अत्युत्कटदृष्टिः, हरिवद् विदारितमुखः, महादेवस्य रथं प्रति क्रुद्धः अभ्यधावत्। त्रिपुरे महद्दुन्दुभिशङ्खनिनादः अभवत्; देवांश्च, देवरथं च दृष्ट्वा, दानवाः निर्गताः। तत्र भूमिः कम्पिता; शताङ्गः भूमौ पतितः। एतस्मिन्न् विक्षोभे, रुद्रः स्वयम्भूश्च ब्रह्मा च व्याकुलौ अभवताम्। ताभ्यां देवश्रेष्ठाभ्यां सह स रथः, आधाररहितं देशं प्राप्त्वा, पतितुं प्रारभत, यथा धर्मात्मा क्लान्तः। यथा शरीरं प्राणक्षये शिथिलं भवति, वा यथा जलं ग्रीष्मे क्षीयते, एवं स रथः बलक्षयात् गतस्नेहः अभवत्। तदा महाप्राणः तस्मात् रथात् उत्पत्य, क्लान्तं रथश्रेष्ठं, त्रिलोकमयं रूपं धारयन्तं, उत्थापयामास। तस्मिन्न् क्षणे, जनार्दनः पीताम्बरधारी, रथात् अपतन्, वृषरूपं महदाकारं धारयित्वा, भीषणं रथं शृङ्गाभ्यां गृहीत्वा तस्थौ। स महरथः, वृषेण शृङ्गाभ्यां गृहीतः, त्रिलोकान् धारयन्, यथा वृषः गोव्रातं धारयेत्। ततः तारकः, पर्वताधिपतिवत् पक्षपातवन्, ब्रह्माणं प्रति धावित्वा तं ताडितवान्। तारकेण ताडितः ब्रह्मा, युगे अंकुशं स्थाप्य, मुखात् श्वासं विसृज्य, पुनः पुनः दीप्तिमान् अभवत्। तत्र दानवैरसुरैश्च घोरः निनादः उत्पन्नः, तारकपूजनाय, मेघगर्जनध्वनिसदृशः। ततः रथचक्रं, गोवृषश्रेष्ठैः महायुद्धे पूजितं, दितिसुतबलानि समूलं चूर्णयित्वा, केशवः त्रिपुरनगरं प्रविष्टः।