ब्रह्मवध्याः, गोवध्याः, बालवध्याः, प्रजाभयाश्च, गदाश्च शूलरूपेण जाताः, ताः सर्वाः देवानां रथस्य समीपं जग्मुः। तत्र कृतयुगः कालः आसीत्; चतुर्विधयज्ञकर्तारः, चत्वारः वर्णाः, आपश्च, सर्वे सुवर्णकुण्डलाभरणाः समुत्पन्नाः। स युगोपमः कालः रथस्य अग्रे प्रतिष्ठितः, तं महाबलवान् नागः धृतराष्ट्रः दृढं बद्धवान्। ऋग्वेदः, सामवेदः, यजुर्वेदः, अथर्ववेदश्च—एते चत्वारः अश्वाः अभवन्। दानानि, विशेषतः अन्नदानं, यानि यानि दानानि आसन्, तानि सहस्रशः अश्वानां भूषणानि अभवन्। द्वौ कमलौ, तक्षकः, कर्कोटकः, धनञ्जयश्च—एते नागाः अश्वानां पुच्छबन्धनानि अभवन्। तत्र मन्त्रकर्मयज्ञादिकानि, यानि ओंकारात् उत्पन्नानि, आपदः, उपायाः, पशुबन्धनानि, हविश्च—एतानि सर्वाणि तत्र उपस्थितानि। एते यज्ञोपवाहाः तस्मिन् दिव्ये विश्वरथे सहस्ररत्नमुक्तामणिभिः शोभिताः। ओंकार एव अंकुशः आसीत्, तस्य अग्रे वषट्कारः स्थितः; सिनीवाली, कुहू, राका, शुभा अनुमतिश्च अश्वानां युगानि, तेषां रूपाणि तिर्यक् भावाय अभवन्। कृष्णः, पीतः, श्वेतः, रक्तः—एते विशुद्धध्वजाः वातेन चलिता दृश्यन्ते स्म। षडृतवः धनुः अभवन्; संवत्सरः तस्य ज्या; अजारा तस्य तन्त्री, सांबिका धनुषः दण्डः। कालः एव भगवतः रुद्रस्य रूपम्; स संवत्सरः तेन एव ज्ञायते। तस्मात् उमा कालरात्रिः अजारारूपेण धनुषः तन्त्री अभवत्। यो गर्भिणीं त्रिपुरां दग्धवान्, त्रिनेत्रः—स तीरः विष्णुना, सोमेन, अग्निना, त्रिदेवैश्च निर्मितः। तत्रास्य मुखं अग्निरभवत्, अग्रे सोमः, तमःहरः; शक्तिसंयोगः तीरः, तेजः रथचक्रधारकः। तत्र बलवृद्ध्यर्थं वासुकिः नागराजः, स्वमहाविषं मुक्त्वा, तद्वीर्यं सर्वं आवृतवान्। एवं दिव्यं तेजस्वि रथं निर्माय, देवाः जगतां नाथं समीपं गत्वा इदं वचनं ऊचुः—"अयं रथः अस्माभिः निर्मितः, दैत्यगणान् विजित्य; इन्द्रमुख्यैः देवैः आपद्भ्यः उद्धरणाय भवतु।" स रथः मेरुशिखरकल्पः, त्रिषु लोकेषु श्रेष्ठः, देवैः "शोभनम्! शोभनम्!" इति स्तुतः, शंकरः तं निरीक्ष्य। देवाधिपः पुनः पुनः रथं दृष्ट्वा "शोभनम्! शोभनम्!" इति उक्त्वा, इन्द्रादीन् देवान् संबोधितवान्—"यथा अस्य रथस्य निर्माणं भवद्भिः मम कृतम्, तथा तस्य तेजसा युक्तः शीघ्रः सारथिः नियुक्तव्यः।" एवं उक्त्वा, देवेशेन, देवाः शरपीडिता इव, महतीं चिन्तां प्राप्नुवन्तः, "कथं एतत् साध्यते?" इति ऊचुः। "कः अन्यः देवः महादेवसमः स्यात्? चक्रपाणिमपि वर्ज्य, स देवः अपि तस्य शरणं गतः।" इति विचारयन्तः, गवः भारयुताः इव, पर्वतैः संघर्षमाणाः इव, सर्वे देवाः दीर्घं श्वसन्तः, "कथं एतत् साध्यते?" इति पुनः पुनः ऊचुः। तत्र देवेषु, देवाधिपः तेषां विष्णुदुःखितानां मध्ये, "अहं सारथिः भविष्यामि" इति उक्त्वा, ज्येष्ठः अश्वान् गृहीत्वा स्थितवान्। तदा देवगन्धर्वैः सह महद् सिंहनादः अभवत्, यदा ब्रह्मा अंकुशं गृहीत्वा सारथ्यं स्वीकृतवान्। सर्वेश्वरः तं पितामहम् रथे स्थितं दृष्ट्वा, तं योग्यं सारथिं मन्यते स्म, हरः रथमारोहितवान्। यदा देवः रथमारोहितवान्, अश्वाः हरभारात् व्याकुलाः, भूमौ जानुभिः पतिताः, धूलिं च ग्रस्तवन्तः। देवः वेदान् भयकम्पितान्, संतप्तान् दृष्ट्वा, पितरः दुःखितान् पुत्रः इव उद्धृतवान्। तदा पुनः सिंहनादः रथात् उत्पन्नः, भीषणः, देवैः जयध्वनिः समुद्रनिनादसमः श्रुतः। ओंकारमयमश्वदण्डं गृहीत्वा, वरदः स्वयम्भूः, तान् अश्वान् वेगानुसारं प्रेरयामास। तदा नागाः मुखेभ्यः श्वासान् निःश्वस्य, आकाशं ग्रसन्त इव, पृथिवीं लुण्ठन्त इव, बलात् श्वसन्तः। स्वयम्भूना च कपर्दिना च प्रेरिताः ते शीघ्राश्वाः प्रलयवातवत् अग्रे जग्मुः। उच्चध्वजस्य निर्माणे, नन्दीवृषभः तस्मिन् उत्तमध्वजस्तम्भे शिवस्य इच्छया स्थितः। दिव्यौ भर्गवाङ्गिरसौ सूर्यसमानप्रभौ दण्डधारिणौ रथचक्रयोः रक्षणार्थं रुद्रस्य प्रियार्थं तिष्ठतः। अनन्तः शत्रुसूदनः शेषः, शूलधारी, तदा रथं च ब्रह्मशय्यां च रक्षति स्म। यमः शीघ्रं तीक्ष्णमहिषमारुह्य, धनाधिपः नागमास्थाय, देवाधिपः गजम् आरुह्य स्थिताः। गुहः वरदः शतचन्द्रसमप्रभं, किंनररवसमानं मयूरं समारुह्य, पितुः रथे युक्ततुल्यः स्थितवान्। नन्दीश्वरः त्रिशूलधारी तेजस्वी, पृष्ठे पार्श्वयोश्च, लोकसंहारक इव तिष्ठति स्म। प्रमथाः अग्निवर्णाः, ज्वलनशिखावत् अचलाः, शर्वस्य रथं महोदधौ मकराः इव अन्वगच्छन्। भृगुः, भारद्वाजः, वसिष्ठः, गौतमः, क्रतुः, पुलस्त्यः, पुलहः, तपोधनः, मरीचिः, अत्रिः, आङ्गिरसः, पराशरः, अगस्त्यः, अन्ये च महर्षयः तत्र उपस्थिताः।