नभस्य पुत्रः पुण्डरीकः अभवत्, तस्य क्शेमधन्वन् इति स्मृतः, तस्य वीरः देवानीकः महाबलः अभवत्। देवानीकस्य पुत्रः अहीनगुः, ततः सहस्राश्वः, ततः चन्द्रावलोकः, तस्मात् तारापीडः जातः। तारापीडस्य पुत्रः चन्द्रगिरिः, तस्मात् भानुः, भानुतः चन्द्रः, तस्मात् श्रुतायुः, यः भारतयुद्धे हतः। कश्यपवंशे द्वौ प्रसिद्धौ नलौ स्तः—वीरसेनस्य पुत्रः एकः, अपरः नैषधराजः। एते दानशीलाः वैवस्वतवंशीयाः राजा बहुसंस्कारकर्मणः, मुख्यतः इक्ष्वाकुवंशसम्भूताः प्रसिद्धाः। ततः श्रोता सुतं सन्दर्भे पृच्छति—"भगवन्, पितृवंशस्य परमं वंशं श्रोतुमिच्छामि; विशेषतः श्राद्धकर्मणि सूर्यचन्द्रयोः देवत्वं कथय।" सुतः प्रत्यवदत्—"नूनं पितृवंशस्य परमं वंशं कथयिष्यामि। स्वर्गे सप्त पितृगणाः सन्ति, तेषु त्रयः निराकाराः। अन्ये चत्वारः साकाराः, सर्वे अपरिमितविक्रमाः; निराकाराः वैराजपितृगणाः प्रजापतेः। वैराजा दिव्यगणाः देवैः पूज्यन्ते, योगभ्रष्टाः शाश्वतं लोकं प्राप्ताः। किन्तु ब्रह्मणः दिवसान्ते ब्रह्मनिष्ठाः पुनः जाताः, स्मृतिं प्राप्त्वा योगविद्यां पुनः सम्पादयन्ति। योगेन सिद्धिं पुनरप्राप्यं लभन्ति; अतः दातृभिः श्राद्धं केवलं योगिनां प्रति दातव्यम्।" एतेषु, मनसः उत्पन्ना कन्या हिमवतः पत्नी स्मृता; तस्य पुत्रः मैनाकः, तस्य ज्येष्ठः भ्राता क्रौञ्चः, येन क्रौञ्चद्वीपः, तृतीयः घृताच्छादितः, प्रसिद्धः। मेनायाः तिस्रः योगयुक्ताः कन्याः अभवन्—उमा, एकपर्णा, अपर्णा, सर्वाः तपसि निष्ठाः। एकं रुद्राय, एकं सीताय, एकं जैगीषव्याय दत्तम्; हिमवता दत्ताः कन्याः जगति महातपसः प्रसिद्धाः। ततः श्रोता पृच्छति—"दाक्षायणी पूर्वं स्वेच्छया आत्मानं दग्धवती कथं? तथा हिमवतः कन्या पुनः पृथिव्यां कथं जाताः?" सुतः उक्तवान्—"दक्षस्य महायज्ञे सम्पन्ने, दानवरैः, देवैः आमन्त्रिते, सती पितरं अभ्युवादत्—'पितः, मम पतिः यज्ञे किमर्थं न पूज्यते?' दक्षः प्रत्यवदत्—'शूलभृत् यज्ञायोग्यः नास्ति।' रुद्रः यज्ञनाशकः, अशुभः इति; सती क्रुद्धा अभवत्—'एतत् शरीरं, यद् त्वत्तः प्राप्तं, त्यजामि।' त्वं दशपितृमध्ये एकपुत्रः भविष्यसि, अश्वमेधयज्ञे क्षत्रियः रुद्रेण विनाश्यसे।" एवं उक्त्वा सा योगं प्रविष्टा, स्वतेजसा देवा, दानवा, किंनराः सह आत्मानं दग्धवती। गन्धर्वगुह्यकगणाः आगत्य पृच्छन्ति—'किमेतत्?' दक्षः दुःखी, समीपं आगत्य, नमस्कृत्य, उवाच—'त्वं जगतः जननी, श्रीदेवी; मम स्नेहाय कन्या अभवः। त्वया विना स्थावरजङ्गमं किञ्चिद् नास्ति; धर्मज्ञे, अनुग्रहं देहि, मां न परित्यज।' देवी प्रत्यवदत्—'यद् आरभ्यते, तत् मया साध्यं; किन्तु शूलिनः हस्ते यज्ञे मर्त्येषु नूनं हन्यसे।' 'सृष्ट्यर्थं, तव कृपया, मम समीपे तपः कर्तव्यं; त्वं प्रजापतिः भविष्यसि, दशपुत्रेषु अङ्गजः पर्याप्तः। मम अंशेन षष्टिः कन्याः तव पुत्र्यः भविष्यन्ति; मम सन्निधौ तपस्यन्, त्वं परमं योगं लप्स्यसे।' दक्षः पृच्छति—'निरपराधे, केषु स्थानेषु त्वां पश्येयम्, स्तुवेयम्, केन नाम्ना?' देवी उक्तवती—'सर्वेषु भूतेषु, सर्वत्र भूमौ, सर्वलोकेषु सदा दृश्यव्या; यत् अस्ति, तत्र मम अभावः नास्ति।' 'यत्र सिद्धिच्छुभिः मया दृष्टव्या, वा श्रीकामैः स्मरणीयाः, तानि स्थाने सत्यं वदामि। वाराणस्याम् अहं विशालाक्षी; नैमिषे लिङ्गधारिणी; प्रयागे ललिता देवी; कामाक्षी गन्धमदने; मानससरोवरे कुमुदा विश्वकाया, तथा अम्बरे। गोमन्ते गोमती; मन्दरे कामचारिणी; चैत्ररथे मदोत्कटा जयन्ती; हस्तिनापुरे।' 'कन्यकुब्जे गौरी; मलयगिरौ रम्भा; एकाम्बके कीर्तिमती; विश्वेश्वरे सर्वैः विश्वा। पुष्करे पुरुहूता; केदारमध्ये मार्गदायिनी; नन्दे हिमालयशिखरे; गोकर्णे भद्रकर्णिका। स्थाणेश्वरे भवानी; बिल्वे बिल्वपत्रिका; श्रीशैले माधवी; भद्रेश्वरे भद्रा।' 'वराहगिरौ जया; कमलालये कमला; रुद्रकोटौ रुद्राणी; कलञ्जरगिरौ काली। महालिङ्गे कपिला; मार्कोटे मुकुटेश्वरी; शालग्रामे महादेवी; शिवलिङ्गे जलप्रिया। मायापुर्यां कुमारी; सन्ताने ललिता; उत्पलाक्षी, सहस्राक्षी, कमलाक्षी, महोत्पला।' 'गङ्गायां मंगलः, पुरुषोत्तमे विमिला; विपाशायां अमोघाक्षी, पाटले पुण्ड्रवर्धने। सुपार्श्वे नारायणी; विकुटे भद्रसुन्दरी; विपुले विपुला; मलयाचले कल्याणी।' एवं देवी, जगदम्बा, विविधेषु स्थानेषु, विविधेन नाम्ना, भक्तैः पूज्यते, ध्यान्यते, स्मर्यते च।