एषा या आद्यप्रकृतेः विश्वरूपता परिमाणेनोक्ताऽस्ति, तस्याः आगमनगमनयोः संख्या न कश्चन गणयितुं शक्नोति। मानुषः चक्षुषा देहयुक्तः न नक्षत्रग्रहादीनां गतिम् अवेक्षितुं समर्थः। अथ किल, भगवतः महेश्वरस्य त्रिपुरदाहकत्वं कथं जातम्? स देवः ताः पुरीः कथं दग्धवान्? इति विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामः। पुनः पुनः सविनयं वयं त्वां पृच्छामः—मायासुरेण निर्मिता या दुर्जया त्रिपुरा पुरी, तां देवेन एकेनैव बाणेन कथं दग्धा? इति विस्तरेण कथय। शृणु, त्रिपुरविनाशस्य वृत्तान्तम्। मायः नाम महान् मायाविद् असुरः, मायायाः पिता, स एव त्रिपुरायाः कर्ता आसीत्। स तु युद्धे पराजितः सन् घोरं तपः कृत्वा स्थितवान्। तस्य तपस्यायाम् स्थितस्य दैत्या अनुकम्पया तस्य कृते स्वयम् अपि तपः कुर्वन्तः आसन्। तेषु विद्युत्प्रभः बलवान्, तारकः च पराक्रमे महाबलः आस्ताम्। मायायाः तेजसा युक्तौ, मायायाः पार्श्वे स्थितौ, तौ तपः कुर्वन्तौ इव त्रयः लोकाः देहिनौ, वा त्रयः वह्नयः इव दृश्येताम्। ते दानवाः त्रीन् लोकान् संतापयन्तः, शिशिरे जले शय्यां कुर्वन्तः, ग्रीष्मे पञ्चाग्निं सहन्तः, वर्षासु च आकाशे च शरीरेण क्षयम् अगच्छन्। फलमूलपुष्पजलैः जीवमानाः, यदृच्छया लभ्यमानं भोजनं भक्षयन्तः, वल्कलानि मलिनानि धारयन्तः, शुद्धकर्दमे निमग्नाः। एवं ते निरामिषा कृशा, तन्तुजालैः आवृता, तपसः प्रभावात् तेजः अपहृतम् इव अभवत्। तेषां त्रयाणां दानवानां ज्वलनात् सर्वे लोकाः तमसा आच्छन्नाः, वाचः च निर्बलाः अभवन्। तदा तेषां पुरतः जगतां पितामहः ब्रह्मा प्रादुरभवत्। तं सहसा आगतम् दृष्ट्वा ते वीराः दैत्याः तम् स्वं पितामहम् स्तुत्वा ऊचुः। ब्रह्मा तान् दानवान् तपसा दीप्तान् सस्मितं प्रहृष्टनेत्रवदनः उवाच—"आगतोऽहं, वत्साः, तपसा तुष्टः, वरं दातुम् इच्छामि।" "यद् इच्छथ, यद् वाञ्छथ, तत् वरयध्वम्," इति उक्त्वा ब्रह्मा तैः उपसृतः। तदा विश्वकर्मा मायाः प्रहृष्टलोचनः अब्रवीत्—"पूर्वं दैत्याः देवैः तारकयुद्धे पराजिताः। ते शस्त्रैः आहताः, हताः, शत्रुभिः भीताः पलायिताः। वयं न क्वचिद् आश्रयं न च रक्षां प्राप्नुमः। तपसा च तव भक्त्या च अहम् इच्छामि—यां दुर्जयां देवैः दुर्गं निर्मातुम्। तस्मिन् त्रिपुरदुर्गे, वरद, मम कृते, सा भूतेभ्यः, जलजेभ्यः, मुनिशापेभ्यः, देवास्त्रैः, देवैः च अपि, अभेद्या भवेत्। यदि ते रोचते, त्रिपुरा दुर्जया भवतु।" एवं विश्वकर्मणा उक्तः ब्रह्मा हास्यपूर्वकं मायासुरं प्राह—"पापस्य अमरत्वं न दत्तव्यम्, दानव। तस्मात् दुर्गनिर्माणं त्वरया आरभ्यताम्।" इति श्रुत्वा मायासुरः तत् कर्तुम् आरब्धवान्। पुनः सः अञ्जलिं कृत्वा ब्रह्माणम् अब्रवीत्—"यः एकेनैव बाणेन दुर्गं विनाशयेत्, स एव युद्धे हन्तुं समर्थः। शेषं दुर्गं अभेद्यं भवतु।" "एवमस्तु," इति ब्रह्मा तस्मै उक्तवान्। ततः स्वप्नवत् दर्शनं लब्ध्वा तद् अन्तर्धानम् अभवत्। पितामहे निर्गते, दानवाः मायासुरं पुरस्कृत्य निर्जग्मुः। वरप्रदानेन हृष्टाः, स्वबलतपसा च, मायासुरः बलवान् दानवः तेषु श्रेष्ठः आसीत्। सः दुर्गनिर्माणे निश्चयं कृत्वा चिन्तयामास—"कथं मया एतादृशं दुर्गं निर्मीयेत, यतः त्रिपुरा मया निर्मिता?" "सा दिव्या पुरी मया एव निवास्या, अन्यैः न, न संशयः। एकबाणेन अदाह्या स्यात्। देवैः अपि मया निश्चितं नियोजनीया। एकस्याः पुरीः विस्तारः शतयोजनमितः स्यात्। तस्याः च व्याप्तिः अपि शतयोजनमिता। पुष्यसंयोगे निर्माणं सम्पूर्णं स्यात्, सा पुरी पुरातनी स्यात्। पुष्यसंयोगे ताः दिवि संयुज्येरन्। यः ताः गच्छेत्, सः एकेन प्रहारेण शतानि नगराणां विनाशयेत्। भूमौ लौहमयी, दिवि रजतमयी, तस्य उपरि सुवर्णमयी पुरी। एवं तिसृभिः पुरीभिः त्रिपुरा स्यात्, शतयोजनविस्तीर्णा, दुरासद्या।" "शिखरैः, शतशस्त्रप्रक्षेपयन्त्रैः, चक्रैः, शूलैः, कम्पनयन्त्रैः, द्वारैः मन्दरमेरुप्रतीकैः, दीप्तप्राकारशिखरैः भूषिता। मायया रक्षिता, सातारका नाम, सुरक्षिताऽपि विद्युत्प्रभया आवृता। त्रिनेत्रात् अन्यः कः अपि त्रिपुरां विनाशयितुं समर्थः?" एवं चिन्तयन् दानवः दिव्योपायबलात् त्रिपुरां दुर्गं निर्मितवान्। अत्र प्राकारः, मार्गः, द्वारं, शिखरद्वारम् अस्ति। अत्र एव राजमार्गः, वीथ्यः, उपवीथ्यः, सभाः, चत्वराणि च सन्ति। एवं त्रिपुरानिर्माणस्य दिव्यकथां शृणु।