शनि-ग्रहात् उर्ध्वं सप्तर्षि-मण्डलं प्रतिष्ठितं विद्यत्, तस्मात् सप्तर्षिभ्यः परं ध्रुवः स्थितः, ध्रुवात् अपि परतः सर्वं स्वर्गमण्डलं व्यवस्थितम् अस्ति। तत्र नक्षत्रमण्डलात् द्विसहस्र-योजन-व्यवधानेन, शतानि च योजनानां अधिकानि, प्रत्येकं ग्रहाणां स्थानं परस्परं उपरि उपरि व्यवस्थितानि। नक्षत्राणां च ग्रहाणां च मध्ये अन्तरालानि एकैकशः उर्ध्वं संस्थापितानि; ग्रहाः, चन्द्रमा, सूर्यश्च दिव्यतेजसा आकाशे प्रकाशन्ते। ते नक्षत्रैः सहिताः निश्चित-क्रमेण विचरन्ति; चन्द्रः, सूर्यः, ग्रहाः, नक्षत्राणि च स्वस्व-नीचोच्च-गृहेषु व्यवस्थितानि। यदा ते संयोगं वा वियोगं वा गच्छन्ति, तदा जनाः तान् एकत्रैव पश्यन्ति, यतो हि तेषां स्थितिः एवं प्रकारेण, परस्पर-संयुक्तत्वात्। तेषां संयोगाः पण्डितैः अविकल्पेन ज्ञेयाः; एवं भूमेः च प्रकाशमानानां च व्यवस्था। द्वीप-सागर-पर्वत-जनपद-नदीनाम्, तत्र वासिनां च, क्रमशः व्यवस्था। एवं सूर्यस्य प्रभावेन एषा प्रकाशमानानां व्यवस्था स्थापिता, या चक्रवत् अन्तः-शून्या, मध्ये सुसंहताः, ध्रुवात् प्रतिष्ठिता च। एते सर्वे विशालाः, वर्तुलाकाराः, उन्नताश्च, भगवता लोकव्यवस्थार्थं निर्मिताः। कल्पादौ स्वयम्भुवा पूर्वविचार्य एषा व्यवस्था कृताऽभूत्—सर्वस्य प्रकाशात्मकस्य व्यवस्था। एषा आद्य-प्रकृतेः विश्वरूपा, तस्याः विस्तारः; न केनचित् गमनागमनस्य संख्या निश्चितुं शक्यते, न च मानुषेण स्थूलदृष्ट्या प्रकाशमानानां गतिः ज्ञातुं शक्या। एवं स्थिते, मुनयः पृष्टवन्तः—भगवतः महेश्वरस्य कथं त्रिपुरान्तकत्वं, कथं च स देवः तानि नगरे दग्धवान्? इत्येतत् विस्तारतः वद। वयं सर्वे पुनः पुनः सुसम्मानपूर्वकं त्वां पृच्छामः—मायया निर्मितं भीषणं त्रिपुरं, भगवता एकबाणेन कथं दग्धम्? इति वद, सम्मानदायक। शृणुत, कथं देवः त्रिपुरं दग्धवान्। मायः नाम महायोगी, असुरः मायाविदां पिता, तस्य निर्माता आसीत्। स युद्धे पराजितः, घोरं तपः कृत्वा स्थितः; तस्य तपस्यायाम्, दैत्याः तं प्रति करुणया, स्वयम् अपि घोरं तपः उपन्यस्य। तेषु विद्युत्प्रभः बलसम्पन्नः, तारकः च पराक्रमशाली, तौ उभौ मायायाः शक्त्या संपन्नौ, मायासमीपे स्थित्वा, तपश्चक्रतुः। तौ त्रयाणामिव लोकानाम्, वा त्रयाणामिव अग्नीनां रूपेण, तपः कुर्वन्तौ दृष्टौ। दानवाः त्रीँल्लोकान् दग्ध्वा, शिशिरकाले जले शय्यां, ग्रीष्मे पंचाग्नि-मध्यस्थितिं च, वर्षासु चाकाशे च, फलमूलपुष्पजलभोजिनः, शरीराणि क्षपयन्तः, तपसा देहरश्मिं क्षपितवन्तः। अन्यदा यदृच्छया यद्भक्ष्यं लभन्ते, तद्भक्षयन्तः, वल्कलानि मृद्ना लिप्तानि धारयन्तः, शुद्धापस्मिन्मलिने च सरसि निमग्नाः। एवं ते निर्गात्राः कृशाः, स्फुटितसिराः, तपसा तेजः क्षीणमिव जातम्। तदानीं सर्वे लोका तमसा व्याप्यन्ते, वाणी च मन्दीभूता, तेषां दानवानां त्रयाणां अग्नीनां तापेन त्रिलोक्याः दाहः जातः। तदा तेषां पुरतः जगतां पितामहः प्रादुरभवत्; तान् वीरान् आकस्मिकम् आगतान् दृष्ट्वा, दैत्याः तम् पितामहम् आत्मनः स्तुवन्तः, तेजसा दीप्तान् दानवान् विलोक्य ब्रह्मा हृष्टलोचनमुखः उवाच—‘अहं आगतः, वः तपसा तुष्टः, वरं दातुम्।’ ‘यद् इच्छथ, यद् कामयध्वे, तद् वदत।’ इति उक्त्वा, ते पितामहम् उपजग्मुः। तत्र विश्वकर्मा मायः प्रहृष्टलोचनः उवाच—‘पूर्वं दैत्याः तारकयुद्धे देवैः पराजिताः। ते शस्त्रैः ताडिताः, हतान् अपि, शत्रुणा पीडिताः, भीताः पलायितवन्तः। वयं न आश्रयम्, न च रक्षां, लब्धवन्तः। तपसा तव च भक्त्या अहम्—’ ‘तादृशं दुर्गं निर्मातुम् इच्छामि, यद् अपि देवेभ्यः दुष्प्रापम्। तस्मिन् त्रिपुरे, वरद, मम कृते—’ ‘पार्थिवैः, आप्यैः, ऋषिशापैः, दिव्यास्त्रैः, देवेभ्यः च, अप्रधृष्यं भवतु, यदि ते रोचते।’ इति। एवं विश्वकर्मणा उक्तः, ब्रह्मा हसित्वा मायायै दानवपतये उवाच—‘दुष्टाचारिणे अमृतत्वं न दत्तव्यम्, दानव।’ ‘तस्मात् दुर्गनिर्माणं त्वया शीघ्रं क्रियताम्।’ पितामहस्य वचनं श्रुत्वा, मायासुरः तत् कर्तुम् आरब्धवान्। पुनः स अञ्जलिं कृत्वा ब्रह्माणं पद्मसम्भवम् उवाच—‘योऽयं एकबाणेन दुर्गं विनाशयेत्, स एव युद्धे हन्तुं अर्हति; शेषं तु अभेद्यम् अस्तु।’ ‘एवं अस्तु’ इति पितामहः मायायै प्रत्युवाच। स्वप्नवत् दर्शनं लब्ध्वा तत्रैव तद् अन्तर्धानम् अभवत्; पितामहे निर्गते, दानवाः मायया नायकत्वेन सह निर्जग्मुः। वरदानात् ताः प्रमुदिताः, तपसा च महता; तत्र मायासुरः महाबुद्धिः श्रेष्ठतमः आसीत्। दुर्गनिर्माणे निश्चयं कृत्वा चिन्तयामास—कथमिदं दुर्गं मया निर्मीयेत, यतः त्रिपुरः मया एव निर्मितः। तद् दिव्यं नगरं केवलं मया एव वासाय भविष्यति, नान्यैः, न संशयः; एकबाणेन चेद् अदाह्यम्, तद् एव स्यात्।