भगवतः ब्रह्मणः सृष्टौ ज्योतिषां विविधानां व्यवस्थां शृणु। भृगवतः परिमाणात् चतुर्थांशेन न्यूनः बृहस्पतिः प्रसिद्धः। बृहस्पतेः पुनः केतुः च वक्रः च तयोः अपि चतुर्थांशेन न्यूनौ उच्येते। तयोः केतु-वक्रयोः व्यासचक्रयोः चतुर्थांशेन न्यूनः बुधः, तस्य रूपं तु तारा-नक्षत्राणां रूपैः युक्तं दृश्यते। तानि सर्वाणि रूपाणि बुधस्य सदृशानि भवन्ति, किन्तु व्यासचक्रयोः परिमाणात् तारा-नक्षत्राणां रूपाणि परस्परं न्यूनानि भवन्ति। ऊर्ध्वे तु पञ्च शतवृत्तयः, चत्वारिंशत् शतं, त्रिशतं, द्विशतं, शतं च—एते तारागणस्य मण्डलानि सर्वाणि स्थितानि। एतेषां प्रत्येकं मण्डलं अर्धयोजनपरिमितम्, तस्मात् लघुतरं किञ्चित् नास्ति। तेषां ऊर्ध्वे ग्रहाः स्थिताः, क्रूराः च सात्त्विकाः च। सूर्यः, आङ्गिरसः, वक्रः इति त्रयः मन्दगामिनः प्रसिद्धाः; तेषां अधस्तात् चत्वारः अन्ये महान् ग्रहाः। सोमः, सूर्यः, बुधः, भर्गवः सर्वे शीघ्रगामिनः; यावत् नक्षत्राणि, तावत् तारा गण्यन्ते कोटिशः। सर्वेषां ग्रहाणां मध्ये सूर्यः अधस्तात् गच्छन् महद्वृत्तं निर्माति; तस्योपरि सोमः गच्छति। सोमस्योपरि नक्षत्रमण्डलम्, तस्योपरि बुधः, बुधस्योपरि भर्गवः। भर्गवस्योपरि वक्रः, वक्रस्योपरि बृहस्पतिः, तस्योपरि शनैश्चरः देवगुरोः उपरि स्थितः। शनैश्चरस्योपरि सप्तर्षिमण्डलम्, तस्योपरि ध्रुवः, ध्रुवस्योपरि सर्वं स्वर्गमण्डलम्। द्विसहस्रयोजनपरिमाणेन, शतानि च योजानानां, प्रत्येकः ग्रहः नक्षत्रमण्डलात् ऊर्ध्वं स्थितः। तेषां तारा-ग्रहयोः अन्तरिक्षाणि एकस्मात् अपरं स्थापितानि; ग्रहाः, सोमः, सूर्यः दिव्यतेजसा आकाशे स्फुरन्ति। ते नक्षत्रैः सह युक्ताः, नित्यक्रमेण गच्छन्ति; चन्द्रः, सूर्यः, ग्रहाः, तारा: स्वस्वेऽवरोत्तमे गृहे स्थिताः। तेषां संयोगवियोगयोः, जनाः तान् एकत्रैव पश्यन्ति, यतः ते एवं स्थिताः, अन्योन्येन संयुताः। तेषां संयोगाः पण्डितैः भ्रमरहितैः ज्ञेयाः; एवं पृथिव्याः च ज्योतिषां च व्यवस्था। द्वीपानां, समुद्राणां, पर्वतानां, दिशां, नदीनां, तेषां च वासिनां—एषा व्यवस्था सूर्यस्य प्रभावेन स्थिताऽस्ति। एषा ज्योतिषां व्यवस्था यन्त्रवत्, अन्तराले स्थितम्, मध्ये सघनम्, ध्रुवात् स्थितम्। सर्वेऽपि एते विशालाः, वृत्ताकाराः, उन्नताः, ईश्वरकृता लोकव्यवहाराय। कल्पादौ एषा व्यवस्था स्वयम्भुवाऽग्रिमतया स्थापिताऽभूत्; एषा सर्वस्य ज्योतिर्मयस्य व्यवस्था। एषा आद्यद्रव्यस्य विश्वरूपता, तस्य विस्तारः; न कोऽपि तेषां आगमनगमनयोः संख्या कर्तुं शक्नोति, न च मानुषः स्थूलदृशा ज्योतिषां गमनागमनं द्रष्टुं शक्नोति। एवं ज्योतिषां व्यवस्थां श्रुत्वा, मुनयः प्रोचुः—"कथं भगवाञ् महेश्वरः त्रिपुरान्तकोऽभूत्? कथं च देवः तानि पुराणि अदहद्? एतत् विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामः। वयं सर्वे पुनः पुनः नम्रतया पृच्छामः—कथं त्रिपुरं, यत् मायया दानवेन निर्मितं, एकबाणेन देवेन दग्धम्? एतत् वद, सम्मानदायक!" शृणुत, कथं देवः त्रिपुरं विनाशयामास। मायः असुरः, मायायाः जनकः, तस्य कर्ता। स युद्धे पराजितः सन्, घोरं तपः कृत्वा, तस्य तपस्यायाम् स्थितस्य, दैत्याः तं प्रति अनुकम्पया, स्वयम् अपि घोरं तपः उपागमन्। तेषां मध्ये विद्युत्माली बलसम्पन्नः, तारकः च वीर्यवान् आस्ताम्। मायाशक्त्या युक्तौ, मायायाः समीपे स्थितौ, तौ उभौ तपः कुर्वन्तौ, त्रयाणि इव देहानि, वा त्रयः इव वह्नयः, इव आस्ताम्। दानवाः, त्रीन् लोकान् दहन्तः इव, तपः कुर्वन्तः, हेमन्ते जले शय्यां कृत्वा, ग्रीष्मे पञ्चाग्निं सहन्तः। वर्षासु, तथा आकाशे, स्वदेहान् क्षपयन्तः, फलमूलपुष्पजलैः यजनप्रियैः जीवन्तः। अन्यदा यदृच्छया लब्धेन आहारमात्रेण वर्तन्तः, वल्कलानि परिधानम्, मृदालिप्ताङ्गाः, शुद्धकर्दमे निमग्नाः च। एवं ते निरामिषाः कृशाः, स्फुटसिराः अभवन्; तपसः प्रभावात्, तेषां तेजः अपि शुष्कमिव अभवत्। सर्वे लोका निस्तेजसः, वाणी च दुर्बला, यतः त्रयाणां दानवानां वह्निभिः त्रयः लोकाः दग्धाः इव। तदा तेषां पुरतः जगतां पितामहः प्रादुरभवत्; तं समागतं दृष्ट्वा, ते वीराः पितामहं प्रार्थयन्ते स्म। दैत्याः स्वं पितामहं स्तुत्वा, तदा ब्रह्मा तान् तपसा दीप्तान् दृष्ट्वा, हृष्टलोचनमुखः उवाच—"आगतोऽहं, वः तपसा तुष्टः, वाञ्छितं वरं दातुम्। यद् इच्छथ, तत् व्रुणुध्वम्।" इति उक्त्वा, ते पितामहम् उपजग्मुः। विश्वकर्मा मायः, हृष्टलोचनः, प्राह—"देव, पूर्वं दैत्याः तारकयुद्धे देवैः पराजिताः। ते शस्त्रैः आहताः, हताः अपि, शत्रुभिः पीड्यमानाः, देवद्वारेभ्यः भीता पलायिताः। "नाविदाम शरणं वा त्राणं, त्वाम् शरणं प्रपन्नाः; तपसा च तव भक्त्या अहम्—" "तादृशं दुर्गं निर्मातुम् इच्छामि, यत् देवेभ्यः अपि दुष्प्रापम्।