यदा केवलानि चत्वारि महाभूतानि अवशिष्टानि, तेषु ब्रह्मा अधिष्ठाय तिष्ठति, स्वयम्भूः भगवान् तत्रासीत्—स जगतः तत्त्वानां च कार्यं साधयन्। तदा सः तेजस्वी अग्निरूपं धृत्वा विचचार, सृष्टिं चिन्तयन्; चक्रवर्त्तनस्य आदौ अग्निं ज्ञात्वा, जलं भूमिं च आश्रितवान्। दीप्त्यर्थं तद् संगृह्य, पुनः त्रिधा अभवत्—यः अस्मिन् लोके पाचकः स्थूलः, सः अग्निः इति कथ्यते। यः सूर्ये भासते, सः विशुद्धः अग्निः स्मृतः; विद्युत्, जठराग्निः, चन्द्राग्निः, निर्भर्य अग्निः अपि अग्निः एव। केचन तेजसा प्रज्वलिताः, केचन निर्भर्याः; काष्ठाभ्यां उत्पन्नः अग्निः जलैः शम्यते। यः अग्निः ज्वालायुक्तः, पाचकः, सः अग्निः; तु ज्योतिरहितः, चन्द्रगुणयुक्तः। यः श्वेतमण्डले अस्ति, तेन तापनं नास्ति, सः न प्रकाशते। सूर्यतेजः पादेन सूर्ये अस्तं गच्छति; रात्रौ अग्नौ प्रविशति, तस्मात् अग्निः प्रकाशते। यदा सूर्यः पुनः उदितः, तदा अग्नेः तापः पादेन तत्र प्रविशति, अग्नेः तेजः दिवा ज्वलति। तेजः च तापः, सूर्याग्नि, दिनरात्र्योः परस्परं प्रविश्य, पुनः पुनः पूर्यते। पृथिव्याः उत्तरार्धे तथा दक्षिणार्धे, यदा सूर्यः उदितः, रात्रिः जलानि प्रविशति। तस्मात् जलानि दिनरात्र्योर् परिवर्तनात् ताम्रवर्णानि भवन्ति; यदा सूर्यः अस्तं गच्छति, जलानि दिवं प्रविशन्ति। तस्मात् रात्रौ जलानि श्वेतानि दीप्तानि दृश्यन्ते; एवं क्रमशः उत्तरदक्षिणार्धयोः। अत्र, सूर्यस्य उदयास्तमययोः, दिनरात्र्यः जलानि प्रविशन्ति; सः सूर्यः यः प्रकाशते, सः स्वैः किरणैः जलानि पिबति। सः अग्निः, उग्रः, सहस्रपादः, रक्तघटकसदृशः, सहस्रनाड्यः सर्वतः जलानि आकर्षति। नद्यः, समुद्राः, सरांसि, कूपाः—सहस्रकिरणैः शीतम्, वर्षम्, तापम् च प्रवाहः अस्ति। तेषु, चत्वारः शताः नाड्यः विविधरूपाः प्रवहन्ति—केचन चन्दनसुगन्धाः, केचन विशुद्धाः, केचन चिन्हयुक्ताः, केचन चेतनाः। याः सर्वाः वर्षजन्याः किरणाः अमृताः, प्राणदाः; शीतात् उत्पन्नाः, तासु त्रिंशत् किरणाः परस्परं सम्बद्धाः, सूर्यस्य सर्वाः किरणाः चन्द्र, तारा, ग्रहैः पियन्ते। तासु, केचन मध्ये, केचन रम्याः, शीतजन्याः; केचन श्वेताः, केचन दिशः, केचन गौः, केचन सर्वजीवनिर्मातृः। एताः सर्वाः त्रिंशत् किरणाः, नाम्ना श्वेताः, ऊष्मजन्याः; सर्वाः मनुष्य, देव, पितृणां पोषणं कुर्वन्ति। मनुष्याः औषधिभिः, पितरः हविषा, देवाः अमृतैः एताभिः किरणाभिः नित्यं तृप्ताः। वसन्ते ग्रीष्मे च सूर्यः क्रमशः त्रिभिः किरणाभिः तापं ददाति; वर्षशरदयोः चतुर्भिः किरणाभिः वर्षं कुर्यात्। हेमन्तशीतयोः त्रिभिः किरणाभिः पुनः हिमं स्रजति; औषधिभ्यः बलं, अमृतं हविः च पुनः ददाति। सूर्यः अमृतं त्रिभिः किरणाभिः त्रिसु ऋतुषु ददाति; एवं सहस्रधा सूर्यकिरणाः जगतः कार्यं साधयन्ति। एषः सहस्रधा पुनः ऋतुमासानुसारं नानाविधं विभज्यते; एवं प्रकाशमण्डलं जगद् इति ज्ञायते। एषः आधारः, गर्भः च तारा, ग्रह, चन्द्राणां; सर्वाणि नक्षत्राणि ग्रहाः च सूर्यतः उत्पन्नानि इति विज्ञेयम्। सुषुम्ना सूर्यस्य किरणः, यया क्षयमानः चन्द्रः वर्धते; हरिकेशः पुरतः, यः तारा उत्पत्तिं करोति। दक्षिणे विश्वकर्मा किरणः, यः बुधं पोषयति; पश्चिमे विश्वावसु, यः शुक्रस्य उत्पत्तिः। पोषकः किरणः मङ्गलस्य उत्पत्तिः; षष्ठः अश्वभू नाम, यः बृहस्पतेः किरणः। पुनः, यः शनिं पोषयति, सः सुराट्; सोऽपि न क्षीयते, तस्मात् तारा इति कथ्यन्ते। एते क्षेत्राणि सूर्यं किरणैः उपगच्छन्ति; सूर्यः तानि क्षेत्राणि गृह्णाति, तस्मात् तारा इति कथ्यन्ते। ये इमं लोकं तं लोकं च अतिक्रान्ताः, पुण्यात्मानः, ते तारका इति, परान् तारितुम्; शुक्लिका इति, शुक्लत्वात्। सर्वेषु दिव्यस्थलेषु, भूमिस्थलेषु, कुलस्थलेषु च, सूर्यः तस्य ज्वलद् ऊष्मसंयोगात् एवमाख्यातः। "स्रवति" इति धातुः प्रवाहगमनार्थे प्रयुक्तः; प्रवाहात्, प्रकाशात्, सः सविता इति स्मृतः। "चन्द" इति धातुः नानार्थकः; शुक्लत्वे, अमृतत्वे, शीतत्वे, रमणीयत्वे च प्रधानः। सूर्यचन्द्रयोः दिव्यदीप्तमण्डलेषु, आकाशे प्रकाशमाने, जलतेजःसंयुक्ते, श्वेते, रम्ये, घटाकृतौ, तत्र स्थिताः। सर्वेषु स्थानेषु कर्मदेवताः निवसन्ति; प्रत्येकं मन्वन्तरे, ऋषयः, सूर्यः, ग्रहाः च तथा। एते देवस्थानानि, स्थाना इति प्रसिद्धानि; सूर्यः सूर्यस्थानं प्रविष्टः, चन्द्रः चन्द्रस्थानं प्रविष्टः। शुक्रः शुक्रस्थानं प्रविष्टः, दीप्तषोडशारं; बृहस्पतिः विस्तीर्णस्थानं प्रविष्टः, मङ्गलः रक्तस्थानं प्रविष्टः। शनिः शनिस्थानं प्रविष्टः, बुधः बुधस्थानं; भानुः स्वर्भानुः च स्वस्थानं प्रविष्टौ। सर्वाः ताराः अताराः च स्वस्थानं प्रविष्टाः; एते पुण्यदीप्ताः देवस्थानानि इति विज्ञेयाः।