श्रूयताम्—ध्रुवस्य स्वरूपं दिव्यं व्याख्यातम्। उत्तानपादोऽस्योपरिजिह्वा विज्ञेयः, यज्ञस्तुाधरजिह्वा, धर्मः शिरसि प्रतिष्ठितः। हृदये तु नारायणः स्थितः; सध्या अश्विनौ च अग्रपादयोः, वरुणार्यमणौ च पृष्ठोरुभ्यां विराजेते। वर्षः गुप्तेऽस्य विज्ञेयः, मित्रः गुदे; पुच्छभागे तु अग्निः, महेन्द्रः, मारीचिः, कश्यपः, ध्रुवश्च संस्थिताः। एष एव नक्षत्रस्तम्भः, यः नास्तमेत न चोदयते, नक्षत्रैः चन्द्रसूर्यग्रहैः सह, तारागणैश्च सह स्थितः। सर्वे तु तं प्रति मुखं कृत्वा दिवि तिष्ठन्ति, चक्रवत्, ध्रुवेण संस्थापिताः, ध्रुवमेव परिभ्रमन्ति। ते सर्वे ध्रुवं देवानां श्रेष्ठं दिवि स्थितं स्थाणुभूतं परिक्रामन्ति; स एवाग्नीध्रकश्यपानां परमः ध्रुवः। स एवैकः नक्षत्रचक्रं मेरुद्वयान्तरे शिखरे गृहीत्वा, अधः आकर्षन्, मेरुं निरीक्ष्य, वर्तुलगतिम् अनुवर्तते। एवं श्रुत्वा सर्वं यथावद्, देवस्थानानि कथं सन्ति? पुनः दीप्तिमन्तः तेजांसि वर्णय। अहं सर्वमिदं व्याख्यास्ये—सूर्यचन्द्रमसोर्गतिं, देवस्थानानां च स्थितिं, यथा तयोः। अग्निदिने रात्रौ, ब्रह्मणा, योऽव्यक्तमूलः, अयं विश्वं तमैः तमसा आच्छन्नं निर्गुणमासीत्। चत्वारि एव भूतेषु शेषेषु, ब्रह्मा तेषु अधिष्ठितः, स्वयम्भूः प्रभुः तत्रासीत्, जगदर्थं तत्वार्थं च साधयन्। स प्रभुः तेजोमयस्वरूपं गृहित्वा विचरन्, सृष्टिं चिन्तयन्, आदि कल्पेऽग्निं ज्ञात्वा, आपः पृथिवीं च उपाजगाम। दीपनार्थं तद् एकत्र कृत्वा, त्रिधा पुनः अभवत्—योऽयमिह पचति, स आग्निः पार्थिवः। यः सूर्ये दीप्तिमान् स शुद्धाग्निः स्मृतः; विद्युत्, जठराग्निः, सोमाग्निः, निर्बन्धनाग्निश्च अग्निरेव। केचन तेजसा दीप्यन्ते, केचित् निर्बन्धनाः; काष्ठसंभवः अग्निः आपोभिः शम्यते। योऽग्निः ज्वालायुक्तः, पचति, स अग्निः, तेजोहीनः, सोमगुणयुक्तः; श्वेतमण्डलस्थः, निर्उष्मः, न प्रकाशते। सूर्यतेजः पादेन सूर्येऽस्तं गच्छति; रात्रौ स अग्नौ प्रविशति, तस्मात् अग्निः प्रभासते। सूर्ये पुनरुदिते, अग्नितापः तत्र पादेन प्रविशति, अग्नेः तेजः दिवा दहति। एवं तेजः उष्मा च, सूर्याग्नी च, दिवानिशं परस्परं पूर्येते। उत्तरदिग्भागे, तथैव दक्षिणे, सूर्ये पुनरुदिते, रात्रिः आपः प्रविशति। तस्मात् आपः दिवानिशं परिवर्तनात् ताम्रवर्णाः भवन्ति; सूर्येऽस्तं गते, आपः दिवसं प्रविशन्ति। तस्मात् रात्रौ आपः श्वेताः प्रभासन्ति; एष एव क्रमः, उत्तरदक्षिणभागयोः पृथिव्याः। अत्र, सूर्योदयास्तमययोः, दिवा रात्रिश्च आपः प्रविशतः; स च सूर्यः प्रभासमानः रश्मिभिः आपः पिबति। स तेजोमयः अग्निः, सहस्रपादः, रक्तकुम्भसदृशः, सर्वतः सहस्रनाड्याः आपः आकर्षति। नदीनदीसमुद्रसरोवरकूपजलानि—सहस्ररश्मिभिः शीतवृष्ट्युष्माणः स्रवन्ति। तत्र चत्वारः शतं रश्मीनां विविधरूपाः स्रवन्ति—केचित् चन्दनगन्धिनः, केचित् शुद्धाः, केचित् लक्षणयुक्ताः, केचित् चेतनाः। ये रश्मयः वर्षकृतः, ते अमृताः प्राणदाः; शैत्यात् उत्पन्नाः, तत्र त्रिंशद् रश्मयः परस्परं संयुज्यन्ते, सर्वे सूर्यरश्मयः सोमताराग्रहैः पीयन्ते। तत्र केचित् मध्ये, केचित् रम्याः, शैत्यजनकाः; केचित् श्वेताः, केचित् दिशः, केचित् गावः, केचित् सर्वभूतसृष्टिकराः। सर्वे एते त्रिंशद् रश्मयः, श्वेतनाम्नः, उष्मानं जनयन्ति; सर्वे मनुष्यदेवतापितृन् पोषयन्ति। मनुष्याः ओषधिभिः, पितरः हविषा, सर्वे देवाः अमृतेन एभिः रश्मिभिः नित्यं तृप्यन्ति। वसन्तग्रीष्मयोः सूर्यः क्रमशः त्रिभिः रश्मिभिः उष्णं करोति; वर्षाशरद्योः चतुर्भिः रश्मिभिः वर्षयति। हेमन्तशिशिरयोः त्रिभिः रश्मिभिः पुनः हिमं सृजति; ओषधीषु बलं, अमृतं हविश्च पुनः ददाति। सूर्यः अमृतं त्रिभिः रश्मिभिः त्रिषु ऋतुषु ददाति; एवं सहस्रधा सूर्यरश्मयः जगदर्थं साधयन्ति। एषः सहस्रधा पुनः ऋतुमासानुसारं नानाविधं विभागः; एवं तेजोमयं वर्तुलं जगद् विज्ञेयम्। स एव नक्षत्रग्रहचन्द्राणां मूलं गर्भं च; सर्वे नक्षत्रग्रहाः सूर्यादेव उत्पन्नाः। सुषुम्णा नाम सूर्यरश्मिः, येन क्षीयमाणः सोमः वर्धते; हरिकेशः पूर्वे, स नक्षत्रप्रभावकर्ता। दक्षिणे विश्वकर्मा रश्मिः, स बुधस्य पोषकः; पश्चिमे विश्वावसु, स शुक्रस्य कारणम्। पोषकः रश्मिः मङ्गलस्य कारणम्; षष्ठः अश्वभूः नाम, स बृहस्पतेः रश्मिः। शनैश्चरस्य पुनः पोषकः रश्मिः सुराट् नाम; स च न क्षीयते, तस्मात् तारा इति स्मृताः। एते क्षेत्राणि रश्मिभिः सूर्यं प्रति यान्ति; सूर्यः तानि क्षेत्राणि गृह्णाति, तस्मात् तारा इति कथ्यन्ते।