मत्स्यपुराणम्

एते ग्रहाणां रथाः सह वाहनेषु यथोक्तं मया, सर्वे ध्रुवे बद्धाः, वातरज्जुभिः संयोजिताः स्थिताः। ताः रज्जुर्भिः, याः दृष्टिगोचरं न भवन्ति, वातेन परिवर्त्यमानाः, ग्रहान् स्वक्रमेण वहन्ति। एवं बद्धाः चन्द्रः सूर्यः ग्रहाश्च नभसि भ्रमन्ति, यावत् तारागणः ध्रुवं पश्यति अनुचरन्। यथा नदीमध्ये काष्ठं सलिलेन वह्यते, तथा दिव्यस्थानानि अपि वातबलात् चलन्ति; अतः तानि यानि नभसि वह्यमानानि, तानि देवस्थानानि इति कथ्यन्ते। यावन्ति तारा भवन्ति, तावन्त्येव तस्याः रश्मयः; सर्वाः ध्रुवे बद्धाः, भ्रमन्ति चान्याः अपि भ्रमयन्ति। यथा तैललेपितं चक्रं भ्रमति, अन्यानि च भ्रमयति, तथा तेजोमयाः ग्रहाः ताराः च वातबन्धनात् सर्वतः भ्रमन्ति। वातप्रेरितं दण्डचक्रं यथा भ्रमति, तथा एते अपि वातेन चाल्यमानाः भ्रमन्ति; सः वातः प्रवाह इति कथ्यते, यतो हि सः तान् प्रेरयति। एवं ध्रुवे नियुक्ताः तारागणः भ्रमन्ति; एषः तारमयः स्तम्भः, यः ध्रुवः शिशुमारनक्षत्रे दिवि प्रतिष्ठितः। दिवसा यत्पापं कृतं, तद्रात्रौ दृष्ट्वा, ताराः शिशुमारदेहे स्थिताः तस्य पापस्य मोचनं कुर्वन्ति। शिशुमारस्य स्वरूपं सर्वविभागैः ज्ञात्वा, यावन्ति वर्षाणि दृष्टानि, तावन्त्येव शेषितानि जीवति जनः। शिशुमारस्योत्तानपादः जिह्वा, यज्ञः अधरजिह्वा, धर्मः शिरसि प्रतिष्ठितः। नारायणः हृदि स्थितः, साध्या अश्विनौ पुच्छयोः, वरुणः आर्यमणः च पृष्ठभागयोः। वर्षः गुप्तयोः, मित्रः गुदे, पुच्छे अग्निः महेन्द्रः मरीचिः कश्यपः ध्रुवः च स्थिताः। एषः एव तारमयः स्तम्भः, यः नास्तं गच्छति, न उदेति, नक्षत्रैः सह, चन्द्रसूर्यग्रहैः सह, तारागणेन सह। सर्वे तत्राभिमुखाः, आकाशे चक्रवत् स्थिताः, ध्रुवे प्रतिष्ठिताः, केवलं ध्रुवं प्रदक्षिणं कुर्वन्ति। ते ध्रुवं देवेषु श्रेष्ठं, स्तम्भवत् आकाशे स्थितं, परितः भ्रमन्ति; अग्नीध्रकश्यपानां तु सः परमो ध्रुवः इति स्मृतः। स एव एकः, ताराचक्रं मेरुद्वयस्योपरि गृहीत्वा, अधः आकर्षन्, मेरुं निरीक्ष्य, परिवर्तते। एवं सर्वं यत् त्वया पृष्टं, मया सम्यक् श्रुतम्; कथं देवस्थानानि सन्ति, पुनः तेजांसि वर्णय। अहं सर्वं वक्ष्यामि—सूर्यचन्द्रमसोः गतिं, देवस्थानानां स्थितिं, यथा सूर्यचन्द्रमसोः अस्ति। अग्नेरुदये, रात्रौ, ब्रह्मणा, यस्य कारणं अप्रकटं, इदं अव्यक्तं जगत् आसीत्, रात्र्याः अन्धकारेण आच्छन्नम्। यदा केवलं चत्वारि महाभूतानि अवशिष्टानि, तदा ब्रह्मा तेषां अधिपः, स्वयम्भूः प्रभुः, जगतः कार्यं च तत्त्वानि च साधयन् आसीत्। सः तेजस्विरूपं गृहित्वा, सृष्टिं चिन्तयन् विचरन्, कालस्य आरम्भे अग्निं ज्ञात्वा, अपां पृथिव्याः च आश्रयं कृतवान्। प्रकाशाय तत् संगृह्य, त्रिधा पुनः अभवत्; यः लोके पचति, सः पार्थिवः अग्निः इति कथ्यते। यः सूर्ये तेजसा दीप्तः, सः शुद्धः अग्निः स्मृतः; विद्युत्, जठराग्निः, चन्द्राग्निः, निर्बन्धनः अग्निः अपि अग्निः एव। केचन तेजसा दीप्यन्ते, केचन निर्बन्धनाः; काष्ठसमुत्थितः अग्निः उदकेन शम्यते। यः ज्वलनयुक्तः, पचति, सः अग्निः, तु तेजःरहितः, चन्द्रगुणयुक्तः; यः श्वेतमण्डले, निर्तोष्णः, न दीप्तिमान्। सौर्यं तेजः, पादेन, सूर्ये अस्तं गच्छति; रात्रौ तत् अग्निं प्रविशति, तस्मात् अग्निः रात्रौ दीप्तिमान्। सूर्ये पुनरुदिते, अग्नेः उष्णता तत्र प्रविशति, अग्नितेजः दिवा दीप्तिमान् भवति। एवं दीप्तिः उष्णता च, सौर्या च आग्नेयी च, दिनरात्र्यन्तरेण परस्परं पूर्यते। पृथिव्याः उत्तरार्धे, तथैव दक्षिणे, सूर्ये पुनरुदिते, रात्रिः आपः प्रविशति। तस्मात् आपः दिनरात्र्यन्तरात् ताम्रवर्णाः भवन्ति; सूर्ये पुनः अस्तं गते, आपः दिवसं प्रविशन्ति। तस्मात् रात्रौ आपः श्वेताः दीप्तिमत्यः च दृश्यन्ते; एवं पृथिव्याः उत्तरदक्षिणभागयोः। अत्र, सूर्यस्योदयास्तमययोः, दिनरात्र्यन्तरेण, आपः प्रविशन्ति; सः सूर्यः, यः दीप्तिमान्, स्वैः रश्मिभिः आपः पिबति। सः अग्निः, तीक्ष्णः, सहस्रपादः, रक्तकुम्भसदृशः, चतुर्दिशं सहस्रनाड्याः आपः आकर्षति। नद्यः, समुद्राः, सरांसि, कूपाः च—तस्य सहस्ररश्मिभिः शीतलता, वर्षा, उष्णता च प्रवर्तते। तेषां, चत्वारशतं नाड्यः, नानारूपाः, केचन चन्दनगन्धिनः, केचन शुद्धाः, केचन लक्षणयुक्ताः, केचन चेतनाः। ये रश्मयः वर्षं जनयन्ति, ते अमृताः प्राणदाः; शीतात् उत्पन्नाः, तेषां त्रिंशद्रश्मयः परस्परं संबद्धाः, सर्वे सूर्यरश्मयः चन्द्रताराग्रहैः पीयन्ते। तेषु केचन मध्ये, केचन रम्याः, शीतजनकाः; केचन श्वेताः, केचन दिशः, केचन गावः, केचन सर्वभूतजनकाः। एते सर्वे त्रिंशद्रश्मयः, नामभिः श्वेताः, उष्णता जनयन्ति; सर्वे मानवदेवपितॄन् पुष्णन्ति। मानवाः औषधिभिः, पितरः हविषा, सर्वे देवाः अमृतैः, एभिः रश्मिभिः सदा तृप्यन्ति।