शशिनः शुक्लपक्षाः शनैः शनैर् हीयन्ते, कृष्णपक्षाः तु वर्धन्ते, एवं दिवसानां प्रवाहेण देवाः रात्रिकरस्य सोमरसं पिबन्ति। अर्धमासपर्यन्तं पित्वा देवाः अमावास्यायाम् निर्गच्छन्ति, तदा पितरः अमावास्यायाम् रात्रिकरं प्रति उपसर्पन्ति। पञ्चदशभागे तु, यदा रात्रिकरे किञ्चिदवशिष्टं भवति, तदा परेऽह्नि पितरः पुनः अन्त्ये दिने पिबन्ति। द्वौ पक्षौ पित्वा, अवशिष्टाः पक्षाः अमावास्यायां रश्मिभ्यः सोमरूपेण विमुञ्च्यन्ते। अर्धमासस्य समाप्तौ, पित्वा सोमं, ते सौम्याः, बार्हिषदाः, अग्निष्वत्ताश्च सोमरसं गृहित्वा निर्गच्छन्ति। ये पितरः काव्याः, पञ्चवर्षीयकाव्याश्च, ते सर्वे द्विजश्रेष्ठ, सौम्याः महातपस्विनः, सौम्यबार्हिषदाश्च ज्ञेयाः। त्रयः अग्निष्वत्ताः पितृवंशे प्रतिष्ठिताः। पञ्चदशे दिने यदा पितरः सोमं पिबन्ति, तावत्क्षयमुपगते तस्मिन् भागः पञ्चदशः स्यात्। तथैव अमावास्यायां शेषभागः पूर्यते, पक्षारम्भे वर्धनक्षयौ भवतः, षोडशे दिने शशिनः विनाशः स्यात्। एषः सूर्यस्य प्रभावात् रात्रिकरस्य वर्धनक्षयौ भवतः। अधुना ताराग्रहाणां रथं वर्णयामि, ततो राहोः पुनः रथं, ततः सोमपुत्रस्य दीप्तिमन्तं शुभ्रं रथं च। दशाश्वयुक्तः स रथः, वातवेगसमः—श्वेताः, कपिलाः, चित्राः, नीलाः, कृष्णाः, रक्ताश्च। श्वेताः, हरिताः, पिङ्गलाः, विचित्राश्च—एते दश प्रशस्ता अश्वाः वातजाताः तत्र युक्ताः। ततः भौमारथः अपि अष्टविधः सुवर्णमयः, अष्टाभिः रक्ताश्वैः ध्वजयुक्तैः अग्निजातैः वह्यते। स कुमारः ऋजु, तिर्यक्, प्रतिकूलगामी च। ततः विद्वानङ्गिराः, दिव्याचार्यः बृहस्पतिः, सुवर्णरथे पाण्डुराश्वैः युक्तः गच्छति। अष्टाश्वयुक्तः, ध्वजवती, अग्निजातैः सः, संवत्सरमेकं राशौ स्थित्वा स्वगत्या गच्छति। अष्टाश्वयुक्तः, अग्निसदृशः, शीघ्रगामी भर्गवः तस्मिन्नेव रथे गच्छति। शनैश्चरः अपि शीघ्रबलयुक्तः कृष्णायसैः रथे अश्वैः वह्यमानः प्रस्थितः। स्वरभाणोः रथं, अष्टकृष्णाः शीघ्राश्वाः तीक्ष्णदंष्ट्राः, तमोरूपेण कृतं वहन्ति। राहुः आदित्येषु स्थितः, शशिनं पक्षेषु उपगच्छति, पक्षान्ते शशिनः सूर्यं प्रति, सूर्याच्च तमः प्रति गच्छति। ततः केतुमतः अष्टौ वातवेगाः अश्वाः, कृशाङ्गाः भीमरूपाः, धूमवर्णाः तस्य रथं वहन्ति। एते ग्रहाणां रथा अश्वैः सहिताः यथोक्तं मया, सर्वे ध्रुवे बaddhāḥ वातसूत्रैः संयोजिताः। ते वातपरिवर्तिता, ग्रहाः क्रमशः वहन्ति, अदृश्यवातसूत्रैः बद्धाः। एतद्वत् बद्धाः शशी, सूर्यः, ग्रहाश्च व्योम्नि भ्रमन्ति, यावत् तारागणः ध्रुवं पृष्ठतः अनुगच्छति। यथा नदीमध्ये दारु जलप्रवाहेन वह्यते, तथा दिव्यस्थानानि वातबलात् वह्यन्ते, तस्मात् यानि व्योम्नि वह्यन्ति, तानि देवस्थानानि इति कथ्यन्ते। यावन्ति तारागणस्य किरणानि, तावन्त्येव तस्य रश्मयः, सर्वे ध्रुवे बद्धाः, परिभ्रमन्ति, अन्यांश्च भ्रमयन्ति। यथा तैलाभ्यक्तं चक्रं भ्रमति, अन्यानि च भ्रमयति, तथा दीप्तरश्मयः वातबद्धाः सर्वतः भ्रमन्ति। अग्निचक्रवद् वातप्रेरितं भ्रमन्ति, तेन वातः प्रवाह इति कथ्यते। एवं ध्रुवे स्थापितं नक्षत्रगणं भ्रमति, एष एव नक्षत्रस्तम्भः, व्योम्नि शिशुमारनक्षत्रे ध्रुवः। दिवा कृतं पापं यत्, निशि तद् दृष्ट्वा, ये तारे शिशुमारदेहे स्थिताः, तद् विमुञ्चन्ति। वर्षाणि दृष्ट्वा, यावत् ज्ञायते शिशुमारस्य स्वरूपं, तावत् एव जीवति। तस्योत्तानपादः जिह्वा, यज्ञोऽधस्तनजिह्वा, धर्मः शिरसि प्रतिष्ठितः। नारायणः हृदि, साध्याश्च अश्विनौ पूर्वपादयोः, वरुणः आर्यमा च पृष्ठोरुभ्यां। संवत्सरः गुप्ते, मित्रः गुदे, पुच्छे अग्निः, महेन्द्रः, मारीचिः, कश्यपः, ध्रुवश्च। एष एव नक्षत्रस्तम्भः, यो नास्तं गच्छति, न उदेति, नक्षत्रैः, शशिना, सूर्येण, ग्रहैः, तारागणेन च सह। सर्वे तत्राभिमुखाः व्योम्नि चक्रवत् स्थिताः, ध्रुवे प्रतिष्ठिताः, ध्रुवमेव परिक्रामन्ति। ते ध्रुवं परिक्रामन्ति, स देवेषु श्रेष्ठः, व्योम्नि स्थितः स्थाणुवत्, अग्नीध्रकश्यपानां मध्ये स एव परमो ध्रुवः। स एव नक्षत्रचक्रं मेरुशिखरे मध्ये वहन्, अधः आकर्षन्, मेरुं निरीक्ष्य, परिक्रामति। एवं सर्वं यद् उक्तं त्वया, तत् सम्यग् श्रुतम्; कथं देवस्थानानि सन्ति? पुनः ज्योतिःवृन्दं वर्णय। सर्वं एतत् व्याख्यास्यामि—सूर्यचन्द्रयोः गतिं, देवस्थानानां च स्थितिं, यथा सूर्यचन्द्रयोः। अग्निदिने रात्रौ, ब्रह्मणा, यस्यादिः अव्यक्तः, इदं विश्वं अव्यक्तरूपेण आसीत्, निशायाः अन्धकारेण आच्छन्नम्।