गर्मकाल, शीतकाल, वर्षाकालेषु च, दिवा रात्रौ च, यथाक्रमं धर्मः, शीतलता, वर्षा च सर्वं यथायोग्यं विमोच्यते। स सूर्यः प्रतिदिनं स्वकिरणान् परिवर्तयन्, देवपितृमानुष्यान् पूर्णतया तर्पयति; शुक्लकृष्णपक्षयोः कालान्ते च, देवाः तस्य सारं पिबन्ति। मासे मासे तस्य अमृतं शुभवर्षायोग्यं किरणेषु रक्षितं, सर्वे पितरः पिबन्ति; देवाः, सौम्याः, काव्याः अपि तं भागं भजन्ति। सूर्यकिरणैः उद्धृतजलैः पोषिताः, पुनः पुनः वर्षायाः जलैः, पतितवर्षेण च, मनुष्याः तैः औषधिभिः उत्पादितेन अन्नेन क्षुधां जयन्ति। तेन देवाः अर्धमासं तृप्ताः भवन्ति, पितरः मासममृतहोमैः, मनुष्याः तु नित्यं अन्नेन जीवन्ति; सूर्यः एतत् सर्वं गोभिः समर्थितं वहति। एवं सूर्यः एकचक्रेण शीघ्रं गच्छति; तत्र अनवरतैः अश्वैः दिनान्ते स याति। हरिः हरितैः अश्वैः वह्यते; स हरिभिः सह जलानि पिबति, पुनः सहस्रधाराभिः विमोचयति; स हरिः मोहितः शीघ्रैः हरिभिः वह्यते। स दिवा रात्रौ एकचक्ररथेन सप्तद्वीपसागरेषु सप्तसप्तिनिः शीघ्रं परिभ्रमति। तैः छन्दोरूपैः अश्वैः चक्रं युक्तं; स्थैर्यं तु तेषां इच्छारूपधारिभिः, एकवारं युक्ताः यथेष्टं गच्छन्ति, मनोजवाः। हरितैः, अश्रान्तैः, पीतैः अश्वैः—वेदविद्भिः स्वामिभिः—बाह्याभ्यन्तरे च सूर्यवृत्तं दिनक्रमेण प्रवर्तते। कल्पारम्भे समाहिताः, महाप्रवाहं प्राणिनां वहन्ति; वालखिल्यैः ऋषिभिः आवृतः, दिनरात्रयोः भ्रमति। महर्षिभिः स्तुत्यशब्दैः स्तुतः, गन्धर्वाप्सरोगणैः गीतनृत्यैः सेवितः। आकाशेशः पक्षिभिः, पंखयुक्तैः अश्वैः, तुरगैः च, पथेषु गच्छति; नक्षत्राणि चन्द्रः च तद्वत्। सूर्यस्य किरणाः स्मृताः वर्धनकर्षणं यान्ति; चन्द्ररथः त्रिचक्रयुक्तः, द्वयोः पार्श्वयोः अश्वैः ज्ञायते। रथः अश्वैः सारथिना च, उदकयोः गर्भात् उत्पद्यते, त्रैः शुक्लैः उत्तमैः अश्वैः चक्रैः च युक्तः। दशदैविकैः अश्वैः, अनासक्तैः, मनोजवैर्युक्तैः, एकवारं युक्ताः अश्वाः अश्रान्ताः रथं वहन्ति। तस्मिन्रथे समाहिताः अश्वाः श्वेतः चक्षुष्श्रवा नाम्ना; सर्वे एकवर्णाः, शङ्खदीप्तिमन्तः। अजा, त्रिपथा, वृषः, वाजी, नरः, हयः, अंशुमान्, सप्तधातुः, हंसः, व्योममृगः—एतेषां नामानि। एवं दश चन्द्रस्य अश्वाः नाम्ना देवं चन्द्रं निरश्रान्तं वहन्ति। देवैः परिवृतः, सोमः पितृभिः सह गच्छति, शुक्लपक्षारम्भे, सूर्ये पृथग् स्थिते। सोमस्य उपरिभागः प्रतिदिनं पूर्यते; ततः सूर्यः यूपसमीपं गत्वा, सोमस्य क्षयम् करोति। पञ्चदशदिनानि सूर्यः एकेन किरणेन सोमं भक्षयति; ततः पुनः प्रतिदिनं अंशांशः पूर्यते। सुषुम्नायाः लयकाले, शुक्लपक्षे कला वर्धन्ति; अतः कृष्णपक्षे क्षयः, शुक्लपक्षे पूरणम्। एवं सूर्यस्य शक्त्या चन्द्रशरीरं पूर्यते; पौर्णमास्यां पूर्णं दीप्यमानं वर्तुलं दृश्यते। एवं सोमः प्रतिदिनं शुक्लपक्षे पूर्यते; ततः द्वितीयात् कृष्णपक्षे चतुर्दशी पर्यन्तं क्षयः। देवाः अमृतं जलसारं सोममयं, मधुरं सौम्यं च, अमृतं च पिबन्ति। अमृतं सूर्यतेजसा अर्धमासे संगृहीतं, पौर्णमास्यां देवैः सेवनाय इच्छ्यते। एकरात्रं पितृऋषिभिः सह देवाः सोमं पिबन्ति कृष्णपक्षारम्भे, सूर्ये सम्मुखे। अन्यत्र तस्मात् सारः शनैः क्षीयते; सर्वे त्रिशत् त्र्यत्रिंशत् संख्या अस्ति। देवाः सोमं त्र्यस्त्रिंशत्सहस्रवर्षपर्यन्तं पिबन्ति; क्षीयमाणे तस्य कृष्णपक्षः वर्धते। शुक्लपक्षः क्षीयते, कृष्णपक्षः वर्धते; एवं दिनक्रमेण देवाः रात्रिकर्तुः अमृतं पिबन्ति। अर्धमासं पीत्वा देवाः अमावास्यायां गच्छन्ति, पितरः रात्रिकर्तुः समीपं अमावास्यायां आगच्छन्ति। ततः पञ्चदशभागे, रात्रिकर्तुः शेषे, परे दिवसे पितरः पुनः अन्तिमदिने पिबन्ति। द्विपक्षकालं पिबन्ति, शेषाः पक्षाः अमावास्यायां किरणामृतरूपेण विमुक्ताः। अर्धमासपर्यन्तं पीत्वा, पितरः अमृतं गृहीत्वा गच्छन्ति—ये सौम्याः, बार्हिषदाः, अग्निष्वत्ताः इति प्रसिद्धाः। काव्याः पितरः—सर्वे—पञ्चवर्षाः काव्याः अपि, द्विजश्रेष्ठ। सौम्याः महातपस्विनः ज्ञेयाः, सौम्यबार्हिषदाः अपि; त्रयः अग्निष्वत्ताः पितृवंशे प्रतिष्ठिताः, द्विजश्रेष्ठ। पितरः पञ्चदशदिने पक्षं पिबन्ति, यावत् क्षीयते, तद् भागः पञ्चदशः। अमावास्यायां तु अन्येन अन्तरं पूर्यते; पक्षारम्भे वर्धनक्षयौ, षोडशदिने चन्द्रः नश्यति—एवं सूर्यस्य कारणात् रात्रिकर्तुः क्षयवृद्धी भवति। अधुना ताराग्रहाणां रथं वर्णयिष्यामि, पुनः राहोः रथं, ततः सोमपुत्रस्य उज्ज्वलदीप्तं रथं।