समयस्य समाप्तौ, नियतक्षणे, वासुदेवस्य मुखात् सींगयुक्तः स जनार्दनः मत्स्यरूपेण प्रादुरभूत्। तदा सर्पः रज्जुरूपधारी मनोः पार्श्वमुपागतः। धर्मज्ञः स मनुः सर्वाणि भूतानि सञ्चिनुयात् योगबलात् तान् नौकायामारोपयत्। तेन सर्परज्ज्वा स नौका मत्स्यशृंगे बद्धा। तस्योपरि स्थित्वा, मनुः जनार्दनं प्रनमामास। महाप्रलयस्य समाप्तौ, तस्मिन्महानौकायां मत्स्यरूपिणं भगवन्तं योगनिद्रायाम् स्थितं मनुः पृष्टवान् प्राचीनं धर्म्यमाख्यानम्। एतदहं ते कथयिष्यामि, शृणु श्रेष्ठद्विज। यत् त्वया पूर्वं मम पृष्टं सृष्ट्यादिकं, तदेव मनुः केशवं प्रलयसलिले पप्रच्छ। स सृष्टिं च लयञ्च, वंशान् च मनून् च, तेषां पुत्रकृत्यानि, लोकव्याप्तिं च पप्रच्छ। दानधर्मविधीन्, नित्यपित्र्यकर्माणि, वर्णाश्रमविभागं, यज्ञदानादिकर्माणि च स पप्रच्छ। देवस्थापनं च, यद्भूमौ विद्यते, सर्वं धर्मं विस्तारतः पृच्छति स्म। महाप्रलयान्ते सर्वमिदं तमसि लीनमासीत्—अप्रमेयं, अव्यक्तं, निराकारं, सुप्तिवद् अवस्थितम्। स्थावरजङ्गमं विश्वमज्ञेयं, अज्ञातमासीत्। तदा स्वयंभूः पुण्यकृत्सर्वकारणमूलं समुत्थितवान्। स तमोहरः, इन्द्रियातीतः, व्यक्तात् परः, सूक्ष्मः, नित्यः, नारायणाख्यः, सर्वमिदं प्रकाशयितुमेक एव प्रादुरभूत्। सः स्वदेहात् चिन्तया विविधं जगत् सृष्टुमिच्छन्, प्रथमं सलिलानि ससर्ज, तेषु च स्वबीजं न्यधत्त। तत् बीजं ब्रह्माण्डरूपेण जातम्—महद्, सुवर्णरजतमिव दीप्तिमत्, दशसहस्रसूर्यसमप्रभं, सहस्रसंवत्सरपर्यन्तम्। तत्र स्वमहाप्रभया प्रविश्य, स्वयंभूः शक्त्या व्याप्त्या च पुनरपि विष्णुरूपं धारयामास। तत्र प्रथमं सविता, भगवांश्च, जातः। स एव आद्यः सन् ब्रह्मा वेदवक्ता अभवत्। स ब्रह्मा ब्रह्माण्डस्य द्विधा कृत्वा स्वर्गं पृथिवीं च निर्ममे, दिशः च व्यस्ताः, मध्ये च व्योम नित्यम्। तस्माद् ब्रह्माण्डात् नद्यः उत्पन्नाः, पितरः मनवश्च। सप्त सागराः अपि अन्तःसलिलात्, लवणशर्करामधु, सुरा, मणिमुक्तादिविशेषैः पूर्णाः, उत्पन्नाः। सृष्टिकामः प्रजापतिः तस्मात् तेजसः, तस्मात् सूर्यः—मर्तण्डः—अत्र जातः। मृताण्डात् जातत्वात् स मर्तण्ड इति स्मृतः। स महानात्मा रजोगुणसम्भूतस्वरूपः चतुर्मुखो जगत्पितामहः अभवत्। येनेदं विश्वं देवासुरमानुष्यादि सृष्टम्, स एव महानात्मा रजोरूपधारी इति विद्धि। कथं चतुर्मुखत्वं जगत्पितामहस्य जातम्? कथं च ब्रह्मा, वेदविदां श्रेष्ठः, लोकसृष्टिं चकार? आदौ स अमरपितामहः तपः कृतवान्, ततः वेदाः सकलाङ्गाः शाखायुक्ताः क्रमशः प्रादुर्भूताः। सर्वेषां शास्त्राणां प्रथमो वेदः ब्रह्मणा स्मृतः—शाश्वतः, शब्दात्मकः, पवित्रः, शतकोटिश्लोकपरिमितः। ततोऽस्य वक्त्रात् वेदाः, मीमांसा, न्यायः, विज्ञानानि, अष्टविधप्रमाणैः सहितानि, प्रादुर्भवन्। स वेदाध्ययनरतः सन्, सन्तानकामः च, मनसः पूर्वं मानसपुत्रान् ससर्ज, ये मानसाः इति प्रसिद्धाः। प्रथमं मरीचिः, ततः अत्रिः महर्षिः, अनन्तरं अङ्गिराः, ततो पुलस्त्यः। पुनः पुलहः, ततः क्रतुः, तस्मात् प्रचेताः, वसिष्ठः पुनः सुतः अभवत्। भृगुः अपि पुत्रः, नारदः अपि शीघ्रमेव जातः। एवं दश मानसपुत्रान् ब्रह्मा ससर्ज। अथ वक्ष्यामि प्रजापतेः शरीरसुतान्—अमातृकान्। दक्षिणाङ्गुष्ठात् दक्षः प्रजापतिः जातः। उरःतः धर्मः, हृदयात् कामः, भ्रूमध्ये क्रोधः, अधस्तात् लोभः। बुद्धेः मोहः, अहङ्कारात् मदः, कण्ठात् हर्षः, नेत्राभ्यां मृत्युर्भारत, हस्तमध्यात् ब्रह्मपुत्रः। एते नवन्तः पुत्राः, पुनः दशमी कन्या—अङ्गजा—ब्रह्मणः सुपुत्री इति प्रसिद्धा। बुद्धेः मोहः, अहङ्कारः स्मृतः, क्रोधबुद्धी, किमर्थं नामानि? सत्त्वं रजस्तमः च त्रिगुणाः उच्यन्ते; तेषां सम्यगवस्था सृष्टिस्वभावः। केचित् प्रधानमित्याहुः, अपरं अव्यक्तमाहुः; एष एव सर्वभूतसृष्टिकर्ता विकर्ता च। गुणविक्षोभात् त्रयो देवाः अभवन्—एकरूपः त्रिविधा विभागः—ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः। विकृतप्रधानात् महत् तत्त्वम् उत्पद्यते; सदा 'महद्' इति विख्यातः, स एव सर्वलोकस्य कारणम्। महतः अहङ्कारः, तस्मात् मनुष्यवृद्धिः; तस्मात् पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, बुद्ध्यधीनानि, तथा पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, कर्माधीनानि, प्रवक्ष्यामि। श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, रसना, घ्राणं—क्रमेण; पायुः, उपस्थः, पाणिः, पादः, वाक्—इति इन्द्रियसमूहः। शब्दः, स्पर्शः, रूपं, रसः, गन्धः पञ्चमः; विसर्गः, भोगः, ग्रहणं, गमनं, भाषणं—एषां स्वस्वकर्माणि। एवं मत्स्यरूपेण श्रीजनार्दनस्य उपदेशेन मनुः सर्वसृष्ट्यादिकं पृष्टवान्, तेन चेदं विश्वस्य आद्यं रहस्यं प्रतिपादितम्।