दक्षिणगिरेरुत्तरतो भागे पुण्ड्रनाम देशः प्रतिष्ठितः, यत्र वर्षवृद्धिः प्रसिद्धा। तत्र हिमसम्भूतात् वर्षा जायते, हिमालयवातेन तत्र हिमनिर्माणं क्रियते। सा स्वशक्त्या प्रेरिता, महान्नगं लङ्घयित्वा, तत्र वर्षं संप्राप्य, शेषवर्षा अन्यत्र प्रवर्तते। ततः पश्चात् गजमुखे प्रजावृद्ध्यर्थं द्विविधा वर्षा कथ्यते, यया वर्षवृद्धिः स्यात्। मेघाः तेषां च पोषकत्वं यथोक्तं, किन्तु एक एव सूर्यः वर्षजनकः इति शिक्ष्यते। वर्ष, उष्णता, शीत, रात्रि, सन्ध्या, दिवा, शुभाशुभफलानि च, सर्वं ध्रुवात् एव प्रवर्तते। ध्रुवेण अधिष्ठितः सूर्यः आपः धारयति, ताः च आपः सर्वभूतशरीरेषु संस्थिताः सन्ति। यदा चलाचलानि भूतानि दग्धानि भवन्ति, तदा ताः आपः धूमरूपेण समुत्थाय, इतः सम्पूर्णतः प्रयान्ति। तस्मात् मेघाः उत्पद्यन्ते, यत्र मेघसम्भवः तद् मेघमण्डलम् इति कथ्यते। सूर्यः रश्मिभिः सर्वलोकात् आपः आकर्षति। सागरात् अपि वातसंयोगेन रश्मयः आपः वहन्ति, ततो ऋतुकालानुसारं सूर्यः परिवर्तते। सः मेघेभ्यः आपः निगृह्णाति, श्वेतरश्मिभिः श्वेतमेघेषु; ताः च आपः मेघेषु स्थिताः, वातेन चोदिताः, पतन्ति। ततः षण्मासान् सर्वभूतवृद्धये वर्षा भवति; वातेन मेघनादः, अग्निना च विद्युत्सम्भवः इति श्रूयते। "मिह" धातोः "मेघ" शब्दः निष्पन्नः, तेन तस्य स्वरूपं सूचितम्। आपः न विनश्यन्ति, अतः मेघस्य स्थितिः सिध्यति। सूर्यः ध्रुवेण नियतः वर्षजनकः च। वायुः अपि ध्रुवेण संस्थितः, वर्षं पुनः संहृत्य, ग्रहराहुप्रशान्त्यनन्तरं सूर्याद् नक्षत्रमण्डलपर्यन्तं गच्छति। गतिसमाप्तौ, सः सूर्ये प्रविशति, ध्रुवेण स्थाप्यते; अतः सूर्यरथस्य व्यवस्था कथ्यते। स एकचक्रः, पञ्चारः, त्रिनाभिकः, सुवर्णसूक्ष्मधुरः, अष्टचक्रः, एकवलयः, तेजस्विचक्रः रथेन गच्छति। तस्य विस्तारः च दीर्घता च लक्षयोजनपरिमिते उच्येते; युक्तिपूर्वकं रथस्य अधिष्ठानस्य द्विगुणः योक्त्रः। स रथः ब्रह्मणा निमित्तमात्रं निर्मितः, असङ्गतः, सुवर्णमयः, दिव्यः, वातवाहनैः अश्वैः युक्तः। छन्दांसि अश्वरूपेण चक्रानुसारं व्यवस्थिता, तस्य रूपं वरुणस्य रथवत्। तेन तेजस्वी सूर्यः प्रतिदिनं दिवं याति; सूर्यस्य अङ्गानि च रथस्य च अंशाः संवत्सररूपेण क्रमशः विन्यस्ताः। सूर्यनाभिः एकचक्ररूपेण स्मृता, तस्याराः संवत्सराः, वलयः षडृतवः। रात्रिः योगः, धर्मः ध्वजः, अक्षयोः अन्ते युगौ, कालविभागाः ऋतुवाहकाः। तस्य लक्षणानि सीम्नि, दन्तपङ्क्तौ, निमेषे च स्मृतानि; निमेषः गमनम्, योक्त्रं विभागः स्मृतम्। अक्षयोः अन्ते प्रयोजनं च कामश्च स्मृतौ, सप्त छन्दांसि अश्वरूपेण वातेन शीघ्रं नीयन्ते। गायत्री, त्रिष्टुप्, जगती, अनुष्टुप्, पङ्क्तिः, बृहती, उष्णिक्, इति सप्त छन्दांसि। चक्रं अक्षे स्थाप्यते, अक्षः ध्रुवे प्रतिष्ठितः; चक्रं अक्षेण सह परिवर्तते, ध्रुवोऽपि अक्षेण सह वर्तते। अक्षः चक्रेण सह ध्रुवेण प्रेरितः परिभ्रमति; तेन प्रयोजनबलात् रथव्यवस्था सिध्यति। एवं तद्भागसंयोगेन सूर्यस्य रथः संस्थितः; तेन तेजस्वी देवः दिवं प्रति गच्छति। तस्य रथस्य योगाक्षयोः अन्ते दक्षिणे सन्ति; परिभ्रममाणे रश्मयः तौ, चक्रयोगयोः सम्बन्धिनौ। रथस्य वर्तुलानि, यः दिवि गच्छति, कुम्भकारचक्रवत् सर्वदिक् परिभ्रमन्ति। तस्य रथस्य योगाक्षयोः अन्ते वाततरङ्गैः प्रेरिते, स्थिरवर्तुले सर्वदिक् गच्छतः। परिभ्रममाणे, उत्तरायणमार्गे वर्तुले रश्मयः वर्धन्ते; दक्षिणायने अपि वर्तुलानि तथैव सृज्यन्ते। रथस्य द्वौ रश्मी, योगाक्षयोः अन्ते बद्धौ, ध्रुवेण धार्येते—एतौ सूर्यस्य रथं युञ्जतः। यदा तौ ध्रुवेण दृढं नीयते, तदा सूर्यः तत्र अन्तः वर्तुलानि परिभ्रमन् गच्छति। तयोः मध्ये अशीत्यष्टशतानि वर्तुलानि गच्छति; ध्रुवस्य विमोचनात्, पुनः रश्मियुगयोगेन सह। एवं सूर्यः वाह्यवर्तुलानि शीघ्रं परिभ्रम्य, वर्तुलानि गच्छति। स देवैः अधिष्ठितः रथः, मासे मासे क्रमशः, तदा सूर्यं बहुभिः ऋषिभिः सह वहति। गन्धर्वाः, अप्सराः, नागाधिपाः, राक्षसाश्च—एते मासद्वये द्वये सूर्यसमीपे निवसन्ति। धाता, अर्यमा, पुलस्त्यः, पुलहः—एते प्रजापतयः; नागौ वासुकिः संकीर्णश्च, तौ अपि। तुंबुरुनारदौ गन्धर्वश्रेष्ठगायकौ; कृतस्थला पुण्जिकस्थला च अप्सरसौ।