शृणु, दिव्यं मेघानां रहस्यं प्रवदामि। तव पक्षौ पुष्कराख्यौ, विशालौ जलनिधिप्रभृत्यर्थं च पुष्करावर्तकौ नाम्ना प्रख्यातौ। तौ विविधरूपधारिणौ भीमस्वनौ च, युगान्ते वर्षं वहतः, प्रलयानलस्य निग्रहणाय च व्यवस्थितौ। वातेन समाश्रित्य तौ अमृतस्वरूपौ युगक्रमपरिपालिनौ विचरतः; यदा च ब्रह्माण्डस्य भेदनं जातं, तदा तस्य स्वाभाविकाः उत्पादाः एते एव अभवन्। तस्मात् स्वयम्भूः चतुर्मुखः ब्रह्मा उत्पन्नः; तस्याण्डस्य ये शकलाः, ते सर्वे मेघा इति निगद्यन्ते। तेषां पोषणं धूम एव, नान्यः कश्चन; तेषु सर्वेषु पर्जन्यः श्रेष्ठः, चतुर्दिक्प्रस्थिता गजानां चतुष्टया सह। गजानां पर्वतानां मेघानां च कुलानि, नागैः सहितानि, एकजातीनि द्विधा विभक्तानि; तेषां एक एव मूलकारणं जलमिति कथ्यते। पर्जन्यः च चतुर्दिक्प्रस्थिता गजाः च शिशिरे ऋतौ हिमोत्पन्नं तुषारं वर्षं च कृषिवृद्धये उत्पादयन्ति। षष्ठः तु परिवाहः नाम वायुः तेषां आधारः, स एव भगवाँ गङ्गां व्योम्नि वहति। सा पावनी दिव्या सुधासदृशी त्रिपथा जलरूपा, तस्याः कम्पमानाः बिन्दवः दिग्गजैः विस्तीर्णहस्तैः विक्षिप्यन्ते। तैः विमुक्ताः बिन्दवः तुषार इति कथ्यन्ते; दक्षिणे तु हेमकूटः पर्वतः प्रसिद्धः। तस्य दक्षिणस्य पर्वतस्य उत्तरतः पुंड्रदेशः स्थितः, स वर्षवृद्ध्या ख्यातिम् आप्नोति। तत्र वर्षा उत्पद्यते, तुषारात् आरभ्य; ततः हिमालयवायोः प्रेरणया तत्र हिमोत्पत्तिः भवति। स्वबलात् प्रेरितं तद् हिमालयं अतिक्रम्य महान् पर्वतः उपरि वर्षां वहति, ततः शेषवर्षा अन्यत्र गच्छति। अनन्तरं दिग्गजमुखे जीववृद्धये द्विविधा वर्षा प्रवर्तते, वर्षावृद्धये च पुनः पुनः कथ्यते। एवं मेघाः तेषां च पोषणं निवेदितम्; किन्तु आदित्यः एव वर्षजनकः इति उपदिश्यते। वर्षः, ऊष्मा, शीतम्, रात्रिः, सन्ध्या, दिवा, शुभाशुभफलानि च सर्वाणि ध्रुवात् एव प्रवर्तन्ते। ध्रुवाधिष्ठितः सूर्यः अपि जलानि धारयति; तानि च जलानि सर्वेषां भूतानां शरीरेषु प्रतिष्ठितानि। यदा चराचराः भूताः दग्धाः भवन्ति, तदा तानि जलानि धूमरूपेण अत्रतः सम्पूर्णं निष्क्रान्तानि। तस्मात् मेघाः उत्पाद्यन्ते; यत्र मेघसम्भवः तद् मेघमण्डलम् इति कथ्यते। सूर्यः किरणैः सर्वेषां लोकानां जलानि आकर्षति। सागरात् वायुसंयोगेन सूर्यकिरणाः जलानि वहन्ति; ततः ऋतुकालेन कालेन च सूर्यः प्रवर्तते। सः मेघेभ्यः जलं निगृह्णाति, श्वेतैः श्वेतकिरणैः सह; मेघेषु स्थितानि जलानि वातेन कम्पितानि पतन्ति। ततः षण्मासान् सर्वभूतवृद्धये वर्षा भवति; मेघगर्जनं वातैः उत्पाद्यते, विद्युत् अग्नितः समुत्पन्ना इति स्मर्यते। 'मिह्' धातोः 'मेघ' इति शब्दः निष्पन्नः, तेन तस्य स्वरूपं निर्दिश्यते; जलानि न विनश्यन्ति, अतः मेघानां स्थितिः सिद्धा। सूर्यः ध्रुवेण स्थितः वर्षकृद् वर्षधारकश्च। वायुः अपि ध्रुवेण स्थितः वर्षं पुनः संगृह्णाति; ग्रहणस्य उपशमात् सः सूर्याद् नक्षत्रमण्डलं प्रति गच्छति। यदा तस्य गमनस्य अन्तः, सः सूर्ये प्रविशति, ध्रुवेण स्थितः; अतः सूर्यरथस्य व्यवस्था वर्ण्यते। एकेन चक्रेण, पञ्चाभिः अरेः, त्रिभिः नाभिभिः, सुवर्णलघ्वक्षेण, अष्टचक्रैः, एकेन निम्नेन, तेजस्विना चक्रेण सूर्यः रथेन विचरति। तस्य विस्तारः दीर्घता च शतयोजनसहस्रं स्मृतम्; युगं रथाधारस्य द्विगुणं परिमितम्। स रथः ब्रह्मणा प्रयोजनार्थं निर्मितः, असङ्गतः सुवर्णमयः दिव्यः, वातप्रेरिताश्वयुक्तश्च। छन्दांसि अश्वस्वरूपेण, चक्रानुसार्यविन्यस्तानि, तस्य रूपं वरुणस्य रथवत् दृश्यते। तेन तेजस्वी प्रतिदिनं व्योम्नि संचरति; सूर्यस्य रथस्य च अङ्गानि संवत्सरस्य विभागरूपेण व्यवस्थितानि। सूर्यनाभिः एकचक्ररूपेण स्मृता; अरण्यः संवत्सराः, निम्नानि षडृतवः। रात्रिः युगं, धर्मः ध्वजः, अक्षान्ते युगानि, कालविभागाः ऋतुवहः। तस्य लक्ष्माणि सीमारेखा दन्तपंक्ति क्षणाश्च; निमेषः गमनं, युगं विभागः स्मृतः। अक्षान्ते प्रयोजनं कामश्च; सप्त छन्दांसि अश्वस्वरूपेण वातेन शीघ्रं वह्यन्ते। गायत्री, त्रिष्टुप्, जगती, अनुष्टुभ्, पङ्क्तिः, बृहती, उष्णिक् इति सप्त। चक्रं अक्षे स्थाप्यते, अक्षः धुरि, चक्रं अक्षेण परिवर्तते, धुरी अक्षः च। अक्षः चक्रसहितः ध्रुवेण प्रेरितः परिभ्रमति; एवमेव तस्य रथस्य व्यवस्था प्रयोजनबलात् प्रवर्तते। एवं रथाङ्गसंयोगेन सूर्यरथः प्रतिष्ठितः; तेन तेजस्वी देवः व्योम्नि स्वर्गं प्रति गच्छति। तस्य रथस्य युगाक्षयोः अन्ते दक्षिणतः स्तः; तस्य भ्रमणेन किरणे तौ, युगचक्रयोर्युगपत्। अस्य व्योम्नि सञ्चरमाणस्य रथस्य मण्डलानि कुम्भकारस्य चक्रवत् सर्वदिशं परिभ्रमन्ति। एवं सूर्यस्य रथप्रणाल्या, वर्षस्य मेघानां च उत्पत्तिप्रणाल्या च, जगति सर्वं प्रवर्तते इति पुरा निगदितम्।