शृणु, धर्मज्ञ, दिव्यं कथामिमां यथाऽशास्त्रं। एकदा सत्पुरुषश्रेष्ठं पृच्छन्ति—“कः तान् ग्रहान् तारागणं च भ्रमयति? किं वा स्वयमेव चलन्ति? एतद् ज्ञातुमिच्छामः, तत्त्वं ब्रूहि।” स स्नेहपूर्वकं प्रत्यवदत्—“यथाऽहं व्याख्यास्यामि, जीवाः मोहं यथाविदितमपि दृश्यं नितरां मोहिताः। तत्र तु सप्तदश तारागणमध्ये मत्स्यरूपः उत्तानपादस्य पुत्रः ध्रुवः, आकाशे स्थितः, स एव तेषां स्थैर्यं कारणं। स ध्रुवः, स्वयम् भ्रमन्, सूर्यचन्द्रौ ग्रहैः सह भ्रमयति; तस्य गतिक्रमं तारागणः चक्रवत् अनुसरन्ति। ध्रुवस्य मनसा तारा भ्रमन्ति, तस्य वातसंबन्धैः बद्धाः सन्तः प्रवर्तन्ति। तेषाम् वियोगसंयोगौ, कालनिर्णयः, उदयास्तमयौ, निमित्तानि, दक्षिणायनं उत्तरायणं च, विषुवत्, ग्रहणां वर्णः—एतत् सर्वं ध्रुवात् उत्पन्नं। जिमूताख्याः मेघाः प्राणिनां कारणं। द्वितीयः वायुः आह्वायकोऽस्ति; तं मेघाः शरणं गच्छन्ति, योजनेनार्धेन दूरस्थाः च विभज्यन्ते। तेषु निरन्तरं वर्षजननं कथ्यते; पुष्करावर्तकाः मेघाः तेषां पक्षाभ्यः उत्पद्यन्ते। इन्द्रेण तेषां पक्षाः, ये बहुलाः, कामदाः, शक्तिमन्तः, प्राणिनां विनाशाय यत्नवन्तः, महाबलेन छिन्नाः। तव पक्षाः पुष्कराख्याः, विशालाः, जलधारिण्यः; अतः पुष्करावर्तकाः नाम्ना प्रसिद्धाः। विविधरूपाः, भीषणनादाः, युगान्ते वर्षं कुर्वन्ति, प्रलयाग्निं च निरोधयन्ति। वातेन धृताः, अमराः, युगक्रमं पूरयन्ति; ब्रह्माण्डभेदे तेषां स्वाभाविकः उत्पादः अभवत्। तत्र ब्रह्मा स्वयम्भूः चतुर्मुखः उत्पन्नः; तस्याण्डस्य खण्डाः मेघाः कथ्यन्ते। तेषां पोषणं धूमः, सर्वत्र; तेषु पर्जन्यः श्रेष्ठः, दिशां चत्वारः गजाः सह। गजपर्वतमेघसर्पाणां कुलानि द्विविधानि, एकं जलं मूलम्। पर्यन्यः च दिशागजाः शिशिरे शीतसमुत्पन्नं हिमवर्षं कृषिवृद्ध्यर्थं जनयन्ति। षष्ठः परिवाहाख्यः वायुः तेषां आधारः, स गङ्गां दिव्यां व्योमगामिनीं वहति। तस्य त्रिपथाख्यं अमृतसदृशं जलं, कम्पमानानि बिन्दूनि, दिशागजाः विस्तीर्णहस्तैः विक्षिपन्ति। ते बिन्दवः कुहू (तुषार) इति कथ्यन्ते; दक्षिणे हेमकूटः पर्वतः स्थितः। तस्य उत्तरतः पुण्ड्रदेशः, तत्र वर्षवृद्धिः प्रसिद्धा। तत्र वर्षं तुषारसमुत्पन्नं, ततः हिमालयवायोः हिमं जायते। स्वबलात् नीतं, महापर्वते वर्षं सिञ्चति, हिमालयं अतिक्रम्य, शेषं वर्षं गच्छति। ततः गजवदने, प्राणिवृद्ध्यर्थं, द्विवर्षं कथ्यते, वर्षवृद्ध्यर्थं। मेघाः तेषां पोषणं सर्वं उक्तम्; किन्तु सूर्यः एव वर्षकृत्त्वेन उपदिश्यते। वर्षः, उष्णता, शीतः, रात्रिः, सन्ध्या, दिवसः, शुभाशुभफलानि, सर्वं ध्रुवात् प्रवर्तते। ध्रुवप्रधाने सूर्यः जलं धारयति; तानि जलानि सर्वेषां प्राणिनां शरीरस्थानि सन्निविष्टानि। यदा चराचराणि दग्धानि, तानि जलानि धूमरूपेण सर्वं गच्छन्ति। ततः मेघाः उत्पाद्यन्ते; यत्र मेघोत्पत्तिः, तं मेघदेशं वदन्ति। सूर्यः किरणैः सर्वलोकात् जलं आकरोति। समुद्रात्, वायुसंयोगेन, किरणैः जलं वहन्ति; ततः ऋतुकालानुसारं सूर्यः भ्रमति। स मेघात् जलं निरोधयति, शुक्लमेघान् शुक्लकिरणैः; मेघस्थं जलं वातेन विक्षिप्य पतति। ततः षण्मासं सर्वप्राणिवृद्ध्यर्थं वर्षं भवति; गर्जनं वातजन्यं, विद्युत् अग्निसंभवम्। ‘मिह’ धातोः ‘मेघ’ शब्दः निष्पन्नः, तेन तस्य स्वभावः सूचितः; जलं न विनश्यति, अतः मेघस्य स्थितिः निश्चितः। सूर्यः, ध्रुवस्थः, वर्षस्य कर्ता धाता च। वायुर्ध्रुवस्थः वर्षं पुनः संगृह्णाति; ग्रहणोपशमात् सूर्याद् ताराचक्रं गच्छति। गतिसमाप्तौ सूर्यं ध्रुवस्थं प्रविशति; अतः सूर्यरथस्य व्यवस्था कथ्यते। एकचक्रः, पञ्चारः, त्रिनाभः, सुवर्णसूक्ष्मधुरी, अष्टचक्रः, एकवलयः, दीप्तचक्रः च सूर्यरथः गच्छति। तस्य आयामविस्तारौ लक्षयोजनमितौ; धुरी द्विगुणा, युक्तया मितया। स रथः ब्रह्मणा निमित्ताय निर्मितः, असंगः, सुवर्णमयः, दिव्यः, वातप्रेरिताश्वयुक्तः। छन्दोभिः अश्वरूपैः, चक्रानुसारं व्यवस्थितः, वरुणरथसदृशः। तेन दीप्तिमान् सूर्यः प्रतिदिनं व्योम्नि भ्रमति; सूर्यस्य रथस्य च अङ्गानि वर्षस्य अङ्गानि क्रमशः कल्पितानि।” एवं दिव्यं ब्रह्माण्डस्य वर्षग्रहणादिकं रहस्यं धर्मज्ञाय विस्तारतः स्नेहपूर्वकं कथितम्।