द्वापरयुगेषु अत्र सप्तर्षयः प्रजौषणिनामकाः जाताः, ते सर्वे संतानत्यागेन मृत्युम् अतिक्रम्य अमृतत्वम् आप्नुवन्। तेषां ब्रह्मचारिणां मुनिनां संख्या चत्वारिंशदधिकाष्टसहस्राणि, तेषां जलमार्गः सृष्ट्यन्तपर्यन्तं न समाप्तिम् आप्नोति। त एव संयमेन, मैथुनत्यागेन, असूयाद्वेषपरित्यागेन, जीवहिंसावर्जनेन च, परस्परसंगदोषज्ञानात्, शब्दादिसंयमात्, शुद्धहेतुभिः च, अमृतत्वं प्राप्नुवन्। ये प्रजौषणयः सृष्ट्यन्तपर्यन्तं स्थिताः, तेषां अमृतत्वम् अवगन्तव्यम्; मृत्युमार्गगामिनां तु त्रैलोक्यकालः नास्ति। येषां रेतः ऊर्ध्वगं, तेषां पापपुण्यफलानि—भ्रूणहत्यायाः अश्वमेधस्य च तुल्यानि—सृष्ट्यन्ते क्षीयन्ते। तेषां उपरि ये मुनयः, यत्र ध्रुवः स्थितः, स तृतीयो दिव्यः तेजोमयो विष्णोः पदः खं व्याप्य तिष्ठति। यं परमं विष्णोः स्थानम् उपगम्य ते शोचन्ति न; ये तु लोककामिनः, धर्मेण ध्रुवलोकस्थिरा भवन्ति। एवं दिव्यं चरितं श्रुत्वा अहं लोमहर्षणं सूर्यचन्द्रग्रहाणां गतिं पृच्छामि स्म। कथं तानि दिव्यग्रहाणि सूर्यमण्डले सम्यग् व्यवस्थितानि भ्रमन्ति, न च कदापि विपर्ययं प्राप्नुवन्ति? कः तानि भ्रमयति, उत स्वयमेव गच्छन्ति? एतद् ज्ञातुम् इच्छामः, तस्मात् त्वं ब्रूहि, साधूनां श्रेष्ठ। एष जीवगणानां मोहः, यं ते व्याख्यास्यामि; प्रत्यक्षं दृश्यमानमपि जनानां भ्रमाय भवति। सप्तदशतारागणमध्ये मत्स्यरूपधारी उत्तानपादात्मजः ध्रुवः व्योम्नि स्थितः। स एव भ्रमन् सूर्यचन्द्रग्रहाणां भ्रमणं करोति; तस्य गतिरेव तारा यथाचक्रं अनुसरन्ति। ध्रुवस्य इच्छया यः नक्षत्रगणः सञ्चरति, स ध्रुवे वायुबन्धनैः बद्धः सञ्चरति। तेषां व्यतिरेकसंयोगाः, कालनिर्णयः, उदयास्तमयौ, निमित्तानि, दक्षिणायन-उत्तरायणानि, विषुवच्च, ग्रहवर्णाश्च—एतत् सर्वं ध्रुवकार्यम्। ये मेघाः जीमूताख्याः, ते एव जीवनां स्रोतः। द्वितीयः वायुः आह्वानकः, ये मेघाः तत्र शरणं यान्ति, स च योजनेनार्धेन पृथक् विभज्यते। तेषां मध्ये वर्षसृष्टिर् अविच्छिन्नधारया कथ्यते; ते मेघाः पुष्करावर्तकाः इति विख्याताः, ये पक्षरूपिणः। इन्द्रेण तेषां पुष्कराणि, ये बहुलानि, कामदानि, बलवन्ति, प्राणिविनाशाय प्रवृत्तानि, महता वेगेन छिन्नानि। तेषां पक्षाः पुष्कराख्याः, विस्तीर्णा जलधराः; अतः ते पुष्करावर्तकाः इति कथ्यन्ते। ते नानारूपधारिणः, भीषणस्वनवन्तः, युगान्ते वृष्टिं वहन्ति, प्रलयाग्निं च निवारयन्ति। ते वायुनोपस्थिताः, अमरत्वेन युगचक्रं पूरयन्तः सञ्चरन्ति; यदा ब्रह्माण्डं भग्नम् अभवत्, तदा एते स्वाभाविकाः उत्पादाः जाताः। तस्मात् चतुर्मुखः स्वयंभू ब्रह्मा उत्पन्नः; तस्याण्डभेदाः सर्वे मेघरूपेण व्याख्याताः। तेषां पोषणं धूम एव, नान्यत्; तेषु पर्जन्यः श्रेष्ठः, दिशां चतुरश्च गजानाम्। गजपर्वतमेघानां कुलानि, सर्पैः सहितानि, द्विधा विभक्तानि एकजातीयानि; तेषां एकः स्रोतः जलमेव। पर्यन्यः च दिशां गजाः शिशिरे हिमजन्यं शीतं वर्षं च कृषिवृद्धये उत्पादयन्ति। षष्ठः परिवहाख्यः वायुः तेषां आधारः, यः भगवतः रूपेण गङ्गां व्योम्नि वहति। सा दिव्या पुण्या अमृतरूपिणी त्रिपथा जलराशिः, तस्याः कम्पमानबिन्दवः दिशागजैः सुप्रसारितहस्तैः सिञ्च्यन्ते। ते बिन्दवः मिष्ट इति कथ्यन्ते; दक्षिणे हेमकूटो नाम पर्वतः। तस्य दक्षिणतः पुण्ड्राख्या देशः, यत्र वर्षवृद्धिः प्रसिद्धा। तत्र हिमसम्भूतः वर्षः जायते; ततो हिमालयवायोः प्रवाहात् हिमनिर्माणं भवति। स्वबलात् प्रेरितः स वर्षः हिमालयं अतिक्रम्य महापर्वते वर्षति, ततः शेषवर्षः अन्यत्र गच्छति। अनन्तरं गजवदने, प्रजावृद्धये, द्विविधं वर्षं प्रवदन्ति, वर्षवृद्ध्यर्थम्। मेघाश्च तेषां पोषणं च सर्वं उक्तम्; सूर्य एव वर्षकृत् इति शास्त्रे प्रतिपाद्यते। वर्षोष्णशीतरात्रिसन्ध्यादिवसाः, शुभाशुभफलानि च, सर्वं ध्रुवात् प्रवर्तते। ध्रुवेण नियोजितः सूर्यः जलानि धारयति; तानि जलानि सर्वेषां भूतानां शरीरेषु प्रतिष्ठितानि। यदा चराचराणि दग्धानि, तानि जलानि धूमरूपेण इतः सर्वतः निष्क्रान्तानि। तस्मात् मेघाः उत्पाद्यन्ते; यत्र मेघोत्पत्तिः, तत् मेघमण्डलम् इति स्मृतम्। सूर्यः किरणैः सर्वलोकात् जलानि आकर्षति। सागरात् वायुसंयोगेन किरणाः जलानि वहन्ति; ततो ऋतुना कालानुसारं सूर्यः परिवर्तते। एवं दिव्यं चरितं, ध्रुवस्य स्थैर्यं, सूर्यचन्द्रग्रहाणां गमनं, वर्षोत्पत्तेः रहस्यं, मेघानां रूपं, गजानां कार्यं, सर्वं लोमहर्षणेन प्रतिपादितम्।