एते लोकपालाः, चतुर्दिशासु च तमसि स्थिताः, द्वन्द्वात् गर्वात् श्रमात् च वस्तुजातात् विमुक्ताः सन्ति। उत्तरस्यां अगस्त्यशिखरे, यत्र दिव्यर्षयः पूज्यन्ते, तत्र पितृपथः प्रसिद्धः, यः वैश्वानरपथात् परं स्थितः। तत्र त एव ऋषयः पुत्रकामाः, यज्ञाग्निहोत्रिणः, लोकधारकाः, पितृपथे स्थिताः। हे जननायक, ये लोकसृष्ट्यर्थं शुभानां प्रारम्भकामाः, दक्षिणपथं गच्छन्ति, कर्माणि कुर्वन्ति। धर्मस्य पतने यदा यदा, तदा तदा ते तपसा, सीमासु, वेदज्ञानस्य च स्थिरत्वेन धर्मं पुनः स्थापयन्ति। पूर्वजाः उत्तरजन्मनां गृहेषु पुनर्जायन्ते, उत्तरजन्मनः पूर्वजन्मनां गृहेषु, मृत्युकाले। एवं चक्रवत् परिभ्रम्य, जीवस्यान्ते पर्यन्तं, चौरासीसहस्रं गृहीर्षयः प्रवर्तन्ते। दक्षिणपथं सूर्यस्य गृहीत्वा, ते प्रलयकालं गच्छन्ति; यः संस्कारभूमिं प्राप्तः, तस्य एषा गणना। लोकव्यवहारस्य, जीवप्रवृत्त्यर्थं, रागद्वेषात्, मैथुनात्—इत्येवं कामजन्यैः कर्मभिः, विषयसुखैः, तैः कारणैः, ते इह संस्कारभूमिं प्रविष्टाः। द्वापरयुगे सप्त ऋषयः प्रजौषण्याख्याः अभवन्; ते सन्तानत्यागात् मृत्युम् जयन्ति। तेषां ब्रह्मचारिणां चौरासीसहस्रं संख्या, जलपथः तेषां प्रलयकालमपि न समाप्ति। तेषां संयुत्या मैथुनत्यागेन, द्वेषरागनिवृत्त्या, जीवद्रोहनिवृत्त्या च, परस्परसंगस्य दोषज्ञानात्, शब्दादिषु, शुद्धहेतुभिः, अमृतत्वं प्राप्तवन्तः। ये प्रलयपर्यन्तं स्थिताः, तेषाममृतत्वं ज्ञेयम्; मृत्युपथगामिनां तु त्रिलोककालः नास्ति। ये उपरिष्टात् स्थिताः, ध्रुवस्य स्थाने, तत्र दिव्यं विष्णोः तृतीयं तेजःस्थानं व्योम्नि। तं परमं विष्णोः स्थानं प्राप्ताः, ते शोचन्ति न; ये तु लोककामाः, ध्रुवलोकस्थाः धर्मे स्थिता भवन्ति। एवं दिव्यकथां श्रुत्वा, अहं लोमहर्षणं सूर्यचन्द्रग्रहपथं पृच्छामि। सूर्यमण्डले, कत्थं भास्कराः सम्यक् क्रमशः भ्रमन्ति, न विच्छेदः? के तान् भ्रमयन्ति, अथवा स्वयमेव गच्छन्ति? वयं ज्ञातुमिच्छामः, तत्त्वं कथय। एष प्राणिनां मोहः, यं अहं वक्ष्यामि; दृश्यं अपि जनानां मोहमावहति। यः चतुर्दशतारासु मत्स्यरूपे स्थितः, उत्तानपादपुत्रः, स ध्रुवः, व्योम्नि स्थितः। स भ्रमन्, सूर्यचन्द्रग्रहैः सह भ्रमयति; तारा तस्य गमनं चक्रवत् अनुसरन्ति। ध्रुवस्य मनसा गताः ज्योतिषः, वातबन्धैः ध्रुवे बद्धाः, गच्छन्ति। तेषां वियोगसंयोगः, कालनिर्णयः, उदयास्तमयः, निमित्तानि, दक्षिणोत्तरायणम्, विषुवः, ग्रहवर्णः—सर्वं ध्रुवेन कारणम्। जिमूताख्याः मेघाः जीवस्रोतः। द्वितीयः आमन्त्रणवायुः; मेघाः तत्र शरणं यान्ति, योजनार्धदूरस्थाः विभज्यन्ते। तेषां वर्षसृष्टिः सततं वर्षणम्; पुष्करावर्तकाः मेघाः पक्षात् उत्पद्यन्ते। इन्द्रेण तेषां पक्षाः, बहवः, कामधुक्, शक्तिमन्तः, महाबलात् छिन्नाः, जीवस्यान्तकामनया। तव पक्षा पुष्कराः, विस्तीर्णा जलवतीः; तेन पुष्करावर्तकाः नाम्ना। विविधरूपाः, भीष्णनादाः, युगान्ते वर्षं कुर्वन्ति, प्रलयाग्निं निवारयन्ति। वातेन धृताः, अमृताः, युगपथं पूरयन्ति; ब्रह्माण्डभेदे तेषां स्वाभाविकं उत्पाद्यं अभवत्। यतः ब्रह्मा, स्वयम्भूः, चतुर्मुखः, उत्पन्नः—अण्डखण्डाः मेघाः सर्वे घोषिताः। तेषां पोषणं धूमः, सर्वत्र; तेषु पर्जन्यः श्रेष्ठः, चतुर्दिक्प्रस्थैः गजैः सह। गजपर्वतमेघकुलानि, सर्पैः सह, एकजातिः, द्विधा विभक्ता; एकमूलं जलम् उच्यते। पर्यन्यः च दिशागजाः, शिशिरे, शीतोत्पन्नं हिमवर्षं कुर्युः, धान्यवृद्ध्यर्थम्। षष्ठः परिवहः, वायुः, तेषां आधारः, यः गङ्गां व्योम्नि वहति। तद् पावनं दिव्यं अमृतरूपं जलं, त्रिपथा प्रसिद्धं, तस्य कम्पमानबिन्दवः दिशागजैः विशालहस्तैः विक्षिप्यन्ते। तैः बिन्दवः विमुक्ताः, तानि कुह्याः इति; दक्षिणे हिमकूट पर्वतः स्थितः। एवं कथा सम्पन्ना।