शृणु, भगवन्, दिव्यं कालचक्रस्य रहस्यं यथा मुनिभिः सम्यगुक्तम्। एकस्मिन्नेव क्षणे त्रिंशत् भागाः सन्ति, अह्नि तु पञ्चदश भागाः गण्यन्ते। एतेषु दिवसेषु कालेषु च, ह्रासवृद्धी दृश्येते, यथार्थतया। संध्याकाले तु, सूर्यरश्मीन् विना, ह्रासवृद्धी भवतः; सूर्यस्य त्रीन् क्षणान् अतिक्रान्तस्य पश्चात् प्रभातः आरभ्यते, तत्र पञ्च भागाः स्युः। प्रभाते त्रीणि मुहूर्तानि प्रातःकाले निर्दिष्टानि; ततः परं त्रीणि मुहूर्तानि मध्याह्ने भवन्ति। मध्याह्नात् परं सायं कालः आरभ्यते, यं प्राज्ञाः त्रिभिः मुहूर्तैः मिमीयुः। सायं कालेनातिक्रान्ते, सन्ध्याकालः प्रवर्तते। अह्न्यः पञ्चदश मुहूर्ताः त्रयश्च सन्ति; विषुवत्समये पञ्चदश मुहूर्ताः एव दिनस्य प्रमाणं स्मृतम्। ततः सूर्यस्य उत्तरायणदक्षिणायनगमनात् दिनस्य वृद्धिह्रासौ भवतः; दिनः रात्रिं भुङ्क्ते, रात्रिः च दिनम्। विषुवत् शरद्वसन्तयोः मध्ये स्थितम्; लोकस्य अन्तः प्रकाशस्य सिमा, तस्य परं तु तम इति कथ्यते। तत्र, लोकोऽन्धकारयोः मध्ये, लोकपालाः तिष्ठन्ति; ते चत्वारः महात्मानः प्रलयपर्यन्तं तिष्ठन्ति। तेषां नामानि—सुधामा, वैराजः, कर्दमः प्रजापतिः, हिरण्यरोमा, पर्जन्यः, केतुमान्, राजसश्च। एते लोकपालाः चतुर्दिशं लोकस्य च तमसः च प्रतिष्ठिताः, द्वन्द्वरहिताः, अहंकाररहिताः, श्रमरहिताः, निरुपधयः च। अगस्त्यस्य उत्तरशृङ्गं, यत् दिव्यर्षिभिः पूज्यते, पितृयाणः इति विख्यातम्, वैश्वानरमार्गात् परतः स्थितम्। तत्र ते मुनयः वसन्ति, ये प्रजननकामाः, ये चाग्निहोत्रिणः; ते लोकोपजीवनाय पितृयाणमार्गे तिष्ठन्ति। नराधिप, ये संसारे प्रारम्भफलकामाः, ते दक्षिणमार्गे कर्माणि कुर्वन्ति। यदा धर्मस्य हानिः स्यात्, ते तं धर्मं प्रतिपद्य सर्वयुगेषु स्थिरतां यान्ति, तपसा, मर्यादया, विद्यया च। पूर्वजाः उत्तरजन्मसु, उत्तरजाः पूर्वगृहेषु, मृत्युकाले पुनर्जायन्ते। एवं चक्रवत् प्रवर्तमाना भवन्ति प्रलयपर्यन्तम्—चतुर्सहस्राष्टाशीतिसहस्राणि गृहस्थर्षयः। ते दक्षिणमार्गं गत्वा प्रलयमुपयान्ति; एषा तेषां विधिः, ये कर्मकृतः च प्रेतभूमिं प्राप्नुवन्ति। व्यवहाराय, प्रजाजननाय, रागद्वेषहेतवे, मैथुनात् च—एवं कामजकर्मभिः, विषयभोगाभिः, तैः च हेतुभिः, ते इह प्रेतभूमिं प्रविशन्ति। द्वापरयुगेषु सप्त मुनयः प्रजौषण्याख्याः अभवन्; ते प्रजननं परित्यज्य मृत्युमजयन्। तेषां ब्रह्मचारिणां मुनीनां चतुर्सहस्राष्टाशीतिसंख्यानां जलमार्गः प्रलयपर्यन्तं न समाप्तः। तेषां संयमात्, मैथुनपरित्यागात्, असूयाद्वेषपरित्यागात्, हिंसावर्जनात् च, परस्परसंसर्गदोषदर्शनात्, शब्दादिषु च, शुद्धहेतुभिः, ते अमृतत्वमवाप्नुवन्। ये प्रलयपर्यन्तं तिष्ठन्ति, तेषां अमृतत्वं ज्ञेयं; त्रैलोक्यकालः न तेषां मृत्युमार्गिणां भवति। पुण्यपापफलानि, गर्भपातवाजपेयादिसमानानि, प्रलयकाले क्षीयन्ते, तेषां ऊर्ध्वरेतसां। तेषां उपरि सन्ति मुनयः, यत्र ध्रुवः स्थितः; एष वै दिव्यं तृतीयं तेजोवती विष्णोः पदं व्योम्नि। तं परमं विष्णोः स्थानं प्राप्य, ते शोचन्ति न; ये तु संसारकामाः, ते धर्मेण ध्रुवलोकस्थिता भवन्ति। एवं कथां श्रुत्वा, अहं लोमहर्षणं पप्रच्छ, सूर्यचन्द्रमसोः ग्रहाणां च गतिं विषये। कथं एते ग्रहाः सूर्यवर्त्मनि सम्यगनुपूर्व्येण सञ्चरन्ति, न च भ्रमन्ति? कः तान् सञ्चालयति, स्वयमेव वा गच्छन्ति? वयं ज्ञातुमिच्छामः, तत्त्वं वद, साधुसत्तम। एष जीवभ्रमः शृणु, यथाहं व्याख्यास्यामि; यद्यपि प्रत्यक्षदर्शितं, जनानां तु मोहमावहति। यः चतुर्दशनक्षत्रेषु शिशुमाररूपे स्थितः, उत्तानपादसुतः ध्रुवः, स वै व्योम्नि स्थितः। स एव परिभ्रमन्, सूर्यचन्द्रमसोः ग्रहैः सहितः, तान् भ्रमयति; तस्य गतिरेव नक्षत्राणि यथा चक्रं अनुसरन्ति। ध्रुवस्य मनसा सञ्चालितं ज्योतिरगणं वायुबन्धनैः ध्रुवे बद्ध्वा सञ्चरति। तेषां विभागसंयोगौ, कालनिर्णयः, उदयास्तमयानि, निमित्तानि, दक्षिणोत्तरायणानि, विषुवत्, ग्रहवर्णः—एतत्सर्वं ध्रुवेन कारणीकृतम्। ये मेघाः जिमूताख्याः, ते प्राणिनां बीजभूताः। द्वितीयः आमन्त्रणवायुः, ये मेघाः तत्र शरणं यान्ति, तेषां योजनेनार्धेन विभागः अपि स्यात्। तेषां मध्ये वर्षसर्गः अनवरतवृष्टिरूपेण कथ्यते; ते मेघाः पुष्करावर्तकाः पक्षोत्पन्नाः। तेषां मेघानां, ये समृद्धाः, कामदाः, बलिनः, तेषां पक्षौ इन्द्रेण महाबलात् छिन्नौ, यदा ते प्राणिनां विनाशाय यत्नवन्तः आसन्। इति, भगवन्, कालगमनस्य, लोकपालानां, पितृयाणमार्गस्य, मुनिप्रवृत्तीनां, ध्रुवस्य च महत्त्वं मुनिभिः सम्यक् प्रतिपादितम्।