पृथिव्यां त्रिंशत्क्षणैः दिनरात्रे परिसृत्य प्रवर्तेते, तयोः सीमयोर्मध्ये मण्डलानि परिभ्रमन्ति। सूर्यस्य उत्तरायणगमनकाले दिवा तु तस्य गतिर्मन्दत्वेन गण्यते, रात्रौ तु शीघ्रत्वेन। दक्षिणायने तु दिवा शीघ्रगतिरेव, रात्रौ तु मन्दगतिर्भवति। एवं गतिविशेषेण, दक्षिणपथे मृगस्य च उत्तरदिग्लोकालोकयोः च दिनरात्रयोः विभागः सञ्जायते। लोकविस्तारात् वह्निपथाद्बहिः पुष्करात् यावद्भासः सूर्यस्य, तावत् तेजो विस्तार्यते। तस्य बहिः पार्श्वयोर्लोकालोकः पर्वतः, स पर्वतः दशसहस्रयोजनमायामः समुन्नतः। स पर्वतः दीप्तश्च अद्यप्तश्च, समवर्तुलः, ताराग्रहचन्द्रसूर्यग्रहगणैः सह। तस्य अन्तर्गतं लोकालोकपर्वते लोका प्रकाशन्ते; एष एव लोकपरिमाणं, ततोऽन्यत्र तमः। लोकः प्रकाशतत्त्वेन दृश्यते, परं तु अप्रकाशः; लोकालोकौ संयुक्तौ, तयोः सूर्यः परिभ्रमति। अतः सन्ध्येति तदुच्यते, ऋषिभिः; तत्र प्रातरस्तमयोः सन्ध्याभावः; प्रातः ऋषिभिः रात्रिरुच्यते, सायं तु दिनम्। क्षणः त्रिंशत्कलाभिः युक्तः; दिवा दश च पञ्च च; दिनभागेषु हानिवृद्ध्यः सन्ति। सन्ध्याकाले, सूर्यकिरणवर्जिते, हानिवृद्ध्यः भवन्ति; यदा सूर्यः त्रिक्षणानि अतिक्रामति, तदा— तदा प्रातः प्रकल्पते, तस्मात् पञ्चभागाः; तस्मादारभ्य, त्रिक्षणानि पूर्वाह्णसंज्ञानि। त्रिक्षणानि मध्याह्ने, तदनन्तरं मध्याह्नात्परं अपराह्णः। अपराह्णः त्रिमुहूर्तसंख्यः; तदनन्तरं सायंकालः। दिनं दश च पञ्च च त्रिमुहूर्तैः; विषुवे पञ्चदशमुहूर्तात्मकं दिनं। ततोऽरभ्य, सूर्यस्य उत्तरदक्षिणगमनेन, दिनस्य वर्धनं वा ह्रासः वा; दिनं रात्रिं भुङ्क्ते, रात्रिर्दिनं च। विषुवत्स्थानं शरद्वसन्तयोर्मध्ये; लोको यत्र प्रकाशपर्यन्तः, तस्मात्परं तमः। तत्र, लोकस्य च तमसश्च मध्ये, लोकपालाः तिष्ठन्ति; ते चत्वारः महात्मानः प्रलयपर्यन्तं तिष्ठन्ति। सुदाम्ना, वैराजः, कर्दमः प्रजापतिः, हिरण्यरोमा, पर्जन्यः, केतुमान्, राजसश्च—एते। एते लोकपालाः, चतुर्दिक्षु लोकस्य च तमसश्च, द्वन्द्वरागक्लेशविभूतिवर्जिताः। अगस्त्यस्य उत्तरशिखरं, दिव्यर्षिभिः पूजितं, पितृयाणः, वैश्वानरपथात्परं। तत्र सन्ति संतानकामिनः, अग्निहोत्रिणः; ते लोकं धारयन्तः पितृयाणे स्थिताः। हे नराधिप, ये संसर्गफलकामिनः, ते दक्षिणपथं गच्छन्ति। यदा धर्मस्य हानिः, तदा ते युगे युगे तं पुनः स्थापयन्ति, तपसा, मर्यादया, विद्या च। पूर्वजाः उत्तरजन्मसु, उत्तरजाः पूर्वजन्मसु, मृत्युकाले जाताः। एवं परिभ्रम्य, प्रलयपर्यन्तं वर्तन्ते—चतुर्नवतिसहस्राष्टचत्वारिंशद् गृहस्थर्षयः। दक्षिणपथं गत्वा, प्रलयमाप्नुवन्ति; एषा साङ्ख्याः, ये क्रियाकृत्यं कृत्वा श्मशानं प्राप्तवन्तः। व्यवहारसिद्ध्यर्थं, जनोत्पत्त्यर्थं, रागद्वेषवशात्, मैथुनात् च—इच्छाजन्यकर्मणा, विषयास्वादेन, एतेन च हेतुभिः, श्मशानं प्रविशन्ति। द्वापरयुगेषु, सप्तर्षयः प्रजौषण्याख्याः, अत्र जाता; त एव संतानं न कृत्वा, मृत्युञ्जयाः अभवन्। तेषां ब्रह्मचारिणां, चतुर्नवतिसहस्राष्टचत्वारिंशद्भिः, आपः पथो नान्तं प्राप्नुवन्ति, प्रलयपर्यन्तम्। तैः संयमेन, मैथुनत्यागेन, अमर्षद्वेषनिवृत्त्या, हिंसात्यागेन च, परदारगमनदोषज्ञानात्, शब्दादिषु च, शुद्धैः हेतुभिः, त एवामृतत्वमाप्नुवन्। ये प्रलयपर्यन्तं तिष्ठन्ति, तेषाममृतत्वं विज्ञेयम्; त्रैलोक्यकालः नास्ति, ये मृत्युपथं गच्छन्ति तेषाम्। पापपुण्यफलानि, भ्रूणहत्याश्वमेधसमाना अपि, प्रलयान्ते क्षीयन्ते, ऊर्ध्वरेतसां। तेषामुपरि ऋषयः, यत्र ध्रुवः स्थितः; एष वै दिव्यं तृतीयं तेजोविष्णोः पदं दिवि। तं परमं विष्णोः पदं प्राप्त्वा, न शोचन्ति; ये तु लोककामिनः, ते धर्मेण ध्रुवमण्डले स्थिताः। एवं दिव्यं चरितं श्रुत्वा, अहं लोमहर्षणं सूर्यचन्द्रग्रहपथं पृष्टवान्—कथं ते ग्रहाः सूर्यबिम्बे सम्यगनुपूर्व्यं भ्रमन्ति, न च कदाचिद्व्यतिकरं प्राप्नुवन्ति?