उत्तरदिशं प्रति गतः स एव सूर्यः शतमष्टाशीतिं चक्राणि परिभ्रमति, अन्तः चक्रेषु सञ्चरन् बहिर्वृत्तेषु च गच्छति। तस्य चक्रस्य मापनं शृणु योजनेन—दशसहस्राणि चाष्टसहस्राणि च स्मृतानि, तेषु च सप्तत्यधिकानि पञ्चाशत् योजनानि च समाविष्टानि। एवं तस्य वृत्तस्य व्यासः परिमितः विधीयते। स सूर्यः शनैः शनैः मध्यात् चक्रस्य सञ्चरति; यथा कुम्भकारस्य चक्रं भ्रमति, तथा चन्द्रसूर्यौ अपि भ्राम्यतः। दक्षिणदिशि सूर्यः शीघ्रं भ्रमति यथाचक्रं, तेन स लघुकाले पृथिव्याः अधिकं भागं व्याप्नोति। दक्षिणायने सूर्यः द्वादश मुहूर्तेषु शीघ्रगतिः, त्रयोधशार्धराश्यन्तरे चक्रं व्याप्नोति। रात्रौ तु क्षणेषु तानि नक्षत्राणि सूर्यः सञ्चरति, यथा कुम्भकारचक्रस्य मध्ये शनैः गच्छन् दृश्यते। उत्तरायणे अपि सूर्यः मन्दगतिः, तेन दीर्घकाले पृथिव्याः अल्पं भागं व्याप्नोति। उत्तरायणकाले दिवा सूर्यः अष्टादश क्षणेषु तानि नक्षत्राणि याति, त्रयोदशेषु नक्षत्रेषु मध्ये सञ्चरति, रात्रौ द्वादश क्षणेषु तानि नक्षत्राणि व्याप्नोति। ततोऽपि चक्रं ताभ्यां द्वाभ्यां मन्दतरं भ्रमति; यथा कर्दमस्य पिण्डः मध्ये सञ्चरति, तथैव स्थाणुः अपि। त्रिंशद्भिः क्षणैः अहोरात्रं पृथिव्यां भ्रमति; उभयोः सीमयोः मध्ये चक्राणि भ्रमन्ति। यदा सूर्यः उत्तरायणं गच्छति, तदा दिवा तस्य गतिः मन्दः, रात्रौ तु शीघ्रः। दक्षिणायने तु दिवा शीघ्रगति, रात्रौ मन्दगतिरेव। एवं गत्यन्तरेण दक्षिणपथे मृगस्य च, उत्तरदिशि लोकालोकस्य च, अहोरात्रस्य विभागः क्रियते। लोकविस्तारात् वह्निपथस्य बहिः, सूर्यस्य दीप्तिः पुष्करात् यावत् प्रकाशते तावत् प्रसारिता। बहिः लोकालोकः पर्वतः, स पर्वतः दशसहस्रयोजनमायतः। स पर्वतः दीप्तिमांश्च अधीप्तिमांश्च, समवृत्तः, तारेभ्यः सह चन्द्रसूर्यग्रहैश्च सह। तस्य पर्वतस्य अन्तः लोकाः दीप्ताः, स एव लोकपरिमाणमस्ति, तस्मात् परं तु तमः। प्रकाशधर्मेण लोकः दृश्यते, तस्मात् परं तु अप्रकाशः; लोकालोकौ संयुक्तौ, तयोः सूर्यः परिभ्रमति। तस्मात् सन्ध्या इति कथ्यते, यथा मुनयः वदन्ति; सन्ध्यायाः मध्ये प्रातर्यामा निशा, सायं दिवा इति मुनिभिः निर्दिष्टम्। क्षणः त्रिंशद्भागानां स्यात्, दिवा दश पञ्च च; दिनभागेषु ह्रासवृद्धी च यथावत् भवतः। सन्ध्याक्षणे ह्रासवृद्धी स्युस्तु, सूर्यरश्मिषु तु न; सूर्यस्य त्रिक्षणातीतौ सति... तदा प्रभाते प्रारम्भः, तस्य पञ्च भागाः स्मृताः; प्रभातारम्भात् त्रिक्षणं पूर्वाह्णः कथ्यते। त्रिक्षणानि मध्याह्ने, तस्य पश्चात् अपराह्णः स्यात्। एष कालः त्रिभिः मुहूर्तैः प्राज्ञैः परिगण्यते; अपराह्णातीतौ सायं कालः। अह्नः दश पञ्च च मुहूर्ताः, त्रयश्च; विषुवति पञ्चदशमुहूर्तः दिनं स्मृतम्। ततः सूर्यस्योत्तरायणदक्षिणायनगमनात् अह्नः वृद्धिह्रासौ, दिनरात्र्योः परस्परं भक्षणं च। विषुवत् शरद्वसन्तयोः मध्ये मध्यभागः स्थाप्यते; लोको यावत् प्रकाशस्य अन्तः, तस्मात् परं तमः कथ्यते। तत्र लोकोऽन्धकारस्य मध्ये चतुर्दिक् लोकपालाः स्थिताः; ते चत्वारः महात्मानः प्रजाव्यये यावत् तिष्ठन्ति। सुधामा, वैराजः, कर्दमः प्रजापतिः, हिरण्यरोमा, पर्जन्यः, केतुमान्, राजसश्च—एते। एते लोकपालाः चतसृषु दिशः लोकस्य च तमसश्च संस्थिताः, द्वन्द्वरागक्लमवित्तशून्याः। अगस्त्यस्योत्तरो शिखरः, यं देवरर्षयः पूजयन्ति, पितृयाणः विख्यातः, वैश्वानरपथात् परतः स्थितः। तत्र सन्तः सन्तानकामा ऋषयः, येऽग्निहोत्रं कुर्वन्ति; ते लोकं धारयन्तः पितृयाणे तिष्ठन्ति। हे जननाथ, ये संसर्गाभिलाषिणः शुभकर्माणि कुर्वन्ति, तेषां दक्षिणपथः। यदा धर्मस्य हानिः स्यात्, तदा ते तपसा, सीमासंस्थया, विद्या च धर्मं स्थापयन्ति युगे युगे। ये पूर्वजाता, ते परजन्मनि उत्तरजेषु, उत्तरजाता अपि पूर्वजेषु, मृत्युकाले पुनर्जायन्ते। एवं भ्राम्यन्तः ते प्रजाव्यये यावत् तिष्ठन्ति—चतुश्चत्वारिंशदुत्तरसहस्रं गार्हस्थ्यऋषयः। दक्षिणपथेन गच्छन्तः प्रजाव्यये यान्ति; य एष कर्मकृतां श्मशानप्रवेशः। व्यवहारस्य, प्रजासंभवस्य, रागद्वेषयोः, मैथुनस्य च हेतोः— कामजकर्मभिः, विषयसेवनात्, एतेषां च कारणानां, ते श्मशानं प्रविशन्ति।