एते त्रयो मार्गाः, अयं चोत्तरायणमार्गः कथ्यते। तत्र पूर्वफल्गुनी, उत्तरफल्गुनी, मागा इत्येताः वृषभस्य राश्याः स्मृताः। पूर्वप्रोष्ठपदा, उत्तरप्रोष्ठपदा, रेवती च गौर्मार्गः इति प्रसिद्धाः। श्रवणा, धनिष्ठा, वरुणा च जरद्गवः इति कथ्यन्ते। एते त्रयो मार्गाः, अयं तु मध्यमार्गः संज्ञायते। हस्त, चित्रा, स्वाती इति अजमार्गः स्मृतः। ज्येष्ठा, विशाखा, मैत्रा च मृगमार्गः इति विख्याता; मूलपूर्वाषाढा, उत्तराषाढा च वैश्वानरमार्गः इति निर्दिष्टाः। एते तु दक्षिणायनमार्गेऽपि त्रयो मार्गाः स्मृताः। अधुना खण्डानां मध्ये योजनेन दूरी निर्दिश्यते। एतेषां लक्षयोजनानां मध्ये एकत्रिंशद् योजनेषु स्मृतिः, तत्र त्रीणि शतानि, तथैव त्रयस्त्रिंशत्। खण्डानां मध्ये दूरी योजनेन एवमुक्ता, दक्षिणायनस्योत्तरायणस्य च रेखानां मध्ये अपि। अधुना योजनेन गणनार्थं दूरी वक्ष्यामि; प्रत्येकस्य मध्ये सप्त योजना संयोज्यन्ते। सहस्रात् परं पञ्चविंशति योजनानि सन्ति, अन्तः बाह्यरेखयोः मध्ये गच्छतः। उत्तरायणसंक्रमे सः अन्तर्मण्डलानि व्याप्नोति, दक्षिणायने तु सदा सूर्यस्य बाह्यमण्डलं व्याप्नोति। उत्तरायणगमने शताष्टाशीतिः मण्डलानि परिभ्रमति; अन्तर्मण्डलानि व्याप्य, मण्डलेषु प्रवर्तते। अधुना मण्डलस्य परिमाणं योजनेन शृणु—दशसहस्राणि, अष्टसहस्राणि च स्मृतानि। तेषु अष्टपञ्चाशद् योजनानि अधिकानि सन्ति; व्यासः तु परिधेः एवमुक्तः। सूर्यः शनैः केन्द्रात् प्रवर्तमानः मण्डले भ्रमति; यथा कुम्भकारस्य चक्रं भ्रमति, एवं चन्द्रसूर्यौ अपि। दक्षिणे सूर्यः शीघ्रं चक्रवत् परिवर्तते, तेन स्वल्पकाले भूमेः अधिकं भागं व्याप्नोति। दक्षिणायने सूर्यः द्वादश मुहूर्तेषु शीघ्रगत्या गच्छति, त्रयोदशार्धराश्यन्तरे मण्डलं व्याप्नोति। क्षणमात्रेण रात्रौ तानि नक्षत्राणि सूर्यः व्याप्नोति, यथा कुम्भकारस्य चक्रमध्ये शनैः प्रवर्तते। उत्तरायणगमने तु सूर्यः शनैः पादैः गच्छति; तस्मात् दीर्घकाले भूमेः अल्पं भागं व्याप्नोति। उत्तरायणे दिवा सूर्यः अष्टादश क्षणेषु नक्षत्राणि व्याप्नोति; त्रयोदश नक्षत्रमध्यं गच्छन्, रात्रौ द्वादश क्षणेषु तानि नक्षत्राणि व्याप्नोति। अनन्तरं तद्भ्रमणचक्रं ताभ्यां अपि शनैः भ्रमति; यथा कर्दमकः केन्द्रे शनैः गच्छति, तथैव स्थाणुः अपि। त्रिंशत्क्षणैः अहोरात्रं भूमौ परिवर्तते; तयोः सीमयोः मध्ये मण्डलानि भ्रमन्ति। यदा सूर्यः उत्तरायणं गच्छति, तदा दिवा तस्य गतिर्मन्दाऽभिधीयते; रात्रौ तु शीघ्रगतिरेव। दक्षिणायने तु दिवा सूर्यस्य शीघ्रगतिर्हि, रात्रौ तु मन्दगतिरेव स्मृता। एवं गतिविशेषेण दिनरात्रयोः विभागः दृश्यते, अजमार्गदक्षिणे च लोकालोकस्योत्तरे च। लोकविस्तारात् वह्निपथात् बहिः, सूर्यतेजः पुष्करात् यावत्प्रकाशः व्याप्नोति। बहिः लोकालोक इति पर्वतः, दशसहस्रयोजनमायतः स पर्वतः। स पर्वतः प्रकाशमानश्चाप्रकाशमानश्च, समवृत्तः, तारेभ्यश्चन्द्रसूर्यग्रहैः सह। तस्य अन्तः लोकाः लोकालोकपर्वते दीप्यन्ते; एष एव लोकस्य परिसमाप्तिः, ततो बहिः तमोऽस्ति। लोकः प्रकाशद्रव्येण दृश्यते, ततोऽतः परं तु अप्रकाशः; लोकालोकौ संयुक्तौ, सूर्यः तयोः परितः भ्रमति। तस्मात् सन्ध्या इति प्रोक्ता, मुनिभिः, सन्ध्याद्वयं तत्र मध्यं चिन्त्यते; सन्ध्या निशा इति मुनिभिः, सायं तु दिनमिति। एकत्रिंशत्कलाः क्षणः स्मृतः; दिवा दश पञ्च च; दिनभागेषु हानिवृद्धी दृश्यते, यथार्थं तु। सन्ध्याक्षणे हानिवृद्धी दृश्यते, सूर्यरश्मिषु तु न; यदा सूर्यः त्रिकालं व्यतीत्य गच्छति, तदा— प्रभातः तदा आरभ्यते, पञ्चभागाः तस्य निर्दिष्टाः; प्रभाते आरभ्य त्रिकालं पूर्वाह्णः कथ्यते। त्रिकालं मध्याह्नस्य, ततः परं भागः; मध्याह्नात् परं सायं समयः। तं कालं त्रिमुहूर्तैः पण्डिताः गणयन्ति; अपराह्णव्यतीते तदा सायं समयः। दिनं पञ्चदशमुहूर्तयुक्तं, त्रिमुहूर्तयुक्तं च; विषुवे दिनं पञ्चदशमुहूर्तमित्युक्तम्। ततो यदा सूर्यः उत्तरं वा दक्षिणं वा गच्छति, दिनस्य वृद्धिः हानिः वा; दिनं रात्रिं भक्षयति, रात्रिः च दिनं। विषुवत् शरद्वसन्तयोः मध्ये स्थापितम्; लोकस्य अन्तः प्रकाशपर्यन्ते, ततो बहिः तमः कथ्यते। तत्र लोके च तमसि च मध्ये लोकपालाः स्थिताः; ते चत्वारः महात्मानः प्रलयपर्यन्तं तिष्ठन्ति। सुदाम्ना, वैराजः, कर्दमः प्रजापतिः, हिरण्यरोमा, पर्जन्यः, केतुमान्, राजसः—एते एव तत्र स्थिताः।